5 Απριλίου 2009

Τετραγωνίζεται ο φαύλος κύκλος;

του Ευ. Βενιζέλου

Μπορεί να σπάσει και στη συνέχεια να τετραγωνιστεί ένας φαύλος κύκλος; Αυτό το ερώτημα μου έρχεται στο μυαλό καθώς παρακολουθώ τις διαστάσεις που προσλαμβάνει η οικονομική κρίση στη χώρα μας. Ολες οι χώρες-μέλη της ζώνης του ευρώ καλούνται να αντιμετωπίσουν μια χρηματοοικονομική κρίση που επηρεάζει έντονα την πραγματική τους οικονομία, μειώνει αισθητά τους ρυθμούς ανάπτυξης και αυξάνει την ανεργία.

Στην Ελλάδα, σε όλα αυτά προστίθεται κατ' αρχάς η δημοσιονομική διάσταση της κρίσης με τη μορφή του υψηλού - για τα δεδομένα της ΟΝΕ - δημοσιονομικού ελλείμματος και του μεγάλου δημόσιου χρέους, κάτι που οδηγεί σε κερδοσκοπικά παιχνίδια σε βάρος των ελληνικών ομολόγων και σε αύξηση του κόστους του δημόσιου δανεισμού.

Η δημοσιονομική όμως κρίση είναι αφενός μεν κρίση αδυναμίας ορθού προσδιορισμού και αποτελεσματικής είσπραξης των δημοσίων εσόδων, αφετέρου δε κρίση αποδοτικότητας των δημοσίων δαπανών. Η διαρθρωτική σπατάλη, δηλαδή η μειωμένη αποδοτικότητα των δαπανών σε σύγκριση με τις καλύτερες επιδόσεις των χωρών του ΟΑΣΑ, φτάνει το 30%.

Η δημοσιονομική κρίση με τη σειρά της θέτει υπό κρίση όλες τις δημόσιες πολιτικές (υγείας, παιδείας κ.ο.κ.), καθώς περιορίζει τις δυνατότητες χρηματοδότησής τους. Παρεμποδίζεται έτσι ο οικονομικός ρόλος του κράτους στην πιο άμεση και απλή εκδοχή του, που είναι η άσκηση επεκτατικής πολιτικής μέσω της αύξησης της δημόσιας δαπάνης που είναι αναγκαία σε μία περίοδο περιορισμού της ιδιωτικής δαπάνης, αν θέλουμε να συγκρατηθεί η μείωση του ρυθμού αύξησης του ΑΕΠ και να μην αποκτήσει αρνητικό πρόσημο. Χρειάζεται καλύτερο και ισχυρότερο κράτος, αυτό όμως προϋποθέτει μεγαλύτερες και αποτελεσματικότερες δημόσιες δαπάνες και αναδιανομή του κοινωνικού πλεονάσματος.

Ο θώρακας και ο κορσές

Η κρίση του οικονομικού ρόλου του κράτους οξύνεται ακόμη περισσότερο λόγω της βαθιάς κρίσης πολιτικών αντανακλαστικών που κατατρύχει την Ευρωπαϊκή Ενωση. Αυτό που όλες οι χώρες- μέλη της ζώνης του ευρώ, και κατ' εξοχήν οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο, κάνουν η καθεμία για τη δική της εθνική οικονομία δεν μπορεί να κυριαρχήσει ως κοινή αντίληψη στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η δε Ευρωπαϊκή Επιτροπή ασχολείται περισσότερο με τη φορμαλιστική τήρηση των δεικτών του Συμφώνου Σταθερότητας παρά με την υπέρβαση της κρίσης.

Η Ελλάδα εγκλωβίζεται έτσι μέσα στον πολύτιμο και ισχυρό θώρακα του ευρώ. Ο θώρακας λειτουργεί και ως κορσές. Αυτό σε μεγάλο βαθμό οφείλεται στην αδυναμία πολιτικής διαπραγμάτευσης της ελληνικής κυβέρνησης και στην εικόνα που έχουν οι εταίροι μας και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για το πολιτικό πρόβλημα της χώρας.

Η κρίση των δημόσιων πολιτικών σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο διασταυρώνεται στη χώρας μας όχι απλώς με μία παροδική κρίση της πραγματικής οικονομίας, αλλά με την ανάδειξη των διαρθρωτικών ιδιορρυθμιών της ελληνικής οικονομίας. Ιδιορρυθμιών που λειτουργούν τώρα ως μειονεκτήματα, παρ' ότι κατά καιρούς έχουν λειτουργήσει και ως μηχανισμοί ενίσχυσης της αντοχής της ελληνικής οικονομίας. Τώρα φαίνονται τα προβλήματα μιας οικονομίας με ρηχές δομές που βασίζεται πρωτίστως στην ιδιωτική κατανάλωση, την οικοδομή, τον τουρισμό και τη ναυτιλία. Μιας οικονομίας εσωστρεφούς (ως άθροισμα εισαγωγών και εξαγωγών), στην οποία όμως κυριαρχούν τομείς επηρεαζόμενοι έντονα από τα διεθνή δεδομένα, όπως ο τουρισμός. Μιας οικονομίας με μεγάλο έλλειμμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών που δείχνει όχι απλώς έλλειμμα ανταγωνιστικότητας, αλλά έλλειμμα παραγωγής ακόμη και σε γεωργικά και κτηνοτροφικά προϊόντα που ζητεί η ελληνική αγορά.

Οικονομία και παραοικονομία

Υπάρχει, κατά τη γνώμη μου, ένα κοινό υπόβαθρο, πάνω στο οποίο αναπτύσσονται όλες αυτές οι παθογένειες της ελληνικής οικονομίας και πάνω στο οποίο πρέπει να βασιστεί ένα ολοκληρωμένο σχέδιο ανόρθωσης του κράτους και του παραγωγικού σχήματος της χώρας. Το κοινό αυτό υπόβαθρο είναι ο διάχυτος συμφυρμός οικονομίας και παραοικονομίας ως τμήμα του γενικότερου συμφυρμού τυπικών και άτυπων χαρακτηριστικών στο ελληνικό οικονομικό, πολιτικό και διοικητικό σύστημα. Είναι προφανές ότι η παραοικονομία και τα εισοδήματα που προκύπτουν από αυτήν λειτουργούν τώρα ως μαξιλάρι για την αντιμετώπιση της κρίσης από πολλές επιχειρήσεις και νοικοκυριά. Αυτό όμως το μαξιλάρι λειτουργεί ταυτοχρόνως και ως νάρκη.

Η στιγμή της κρίσης που ίσως φαίνεται η χειρότερη προκειμένου να θίξει κάποιος τα κακώς κείμενα, είναι στην πραγματικότητα η καλύτερη προκειμένου να τεθεί το ζήτημα των διαρθρωτικών αδιεξόδων και του μέλλοντος της ελληνικής οικονομίας. Τώρα μπορεί πιο εύκολα να καταστεί κοινή συνείδηση ότι χρειάζεται μία συμφωνημένη και σταδιακή ένταξη της άτυπης στην τυπική οικονομία, υπό τον όρο ότι τα πραγματικά εισοδήματα θα διασφαλιστούν καθιστάμενα νόμιμα και αποκτώντας μεγαλύτερες πιθανότητες να διατηρηθούν στο μέλλον.

Για να γίνει όμως αυτό πρέπει να επικρατήσει η αντίληψη πως «το νόμιμο συμφέρει». Μια τέτοια προσέγγιση μειώνει την παραοικονομία και ταυτόχρονα ενισχύει τη διαφάνεια όχι μόνο στο κράτος αλλά και στη λειτουργία της αγοράς. Είναι συνεπώς μία ολόκληρη στρατηγική ανασυγκρότησης του κράτους και των σχέσεων κράτους και οικονομίας.

Αυτό είναι προϋπόθεση όχι μόνο για την αντιμετώπιση του δημοσιονομικού προβλήματος της χώρας, αλλά και για να γίνει οτιδήποτε σχετίζεται με ένα διαφορετικό μοντέλο ανάπτυξης: με το μοντέλο της πράσινης ανάπτυξης ή με την επένδυση στη γνώση, την έρευνα και την καινοτομία ή με ένα βιώσιμο κοινωνικοασφαλιστικό σύστημα.

Για να επιτευχθεί όμως η εφαρμογή ενός τέτοιου εθνικού σχεδίου απαιτείται να πούμε όλη την αλήθεια σε σχέση με το φορολογικό σύστημα που βρίσκεται στο επίκεντρο όλων των προβλημάτων και όχι μόνον του δημοσιονομικού.

Παράλογη φορολογία

Στην Ελλάδα δεν υπάρχει κατά κυριολεξία φορολογικό σύστημα, αλλά μία άδικη, παράλογη, αντιφατική, αντιαναπτυξιακή, αβέβαιη και αναποτελεσματική φορολογική κατάσταση που αναπαράγει όλα τα διαρθρωτικά προβλήματα της χώρας και δεν επιτρέπει να εφαρμοστεί καμία ολοκληρωμένη αναπτυξιακή, κοινωνική, εκπαιδευτική ή άλλη πολιτική. Χρειάζεται συνεπώς μια ριζικά διαφορετική προσέγγιση που θα έχει στόχο να φτάσουμε από μία «χύμα» φορολογική κατάσταση σε ένα φορολογικό σύστημα δίκαιο, ορθολογικό, αναπτυξιακό, σταθερό, απλό, απροσωπόληπτο, διαφανές και κυρίως αναδιανεμητικό. Ενα φορολογικό σύστημα που θα καταγράφει και θα φορολογεί αναλογικά και δίκαια όλο το πραγματικό ΑΕΠ. Οι τεχνικές και νομοθετικές λύσεις υπάρχουν. Είναι διεθνώς δοκιμασμένες και μπορούν να μεταφερθούν, με την αναγκαία προσαρμοστικότητα, στα ελληνικά δεδομένα. Δεν χρειάζεται να ανακαλύψουμε την πυρίτιδα.

Αυτό που χρειάζεται είναι, πρώτον, πολιτική αποφασιστικότητα και δεύτερον, μια εθνική κοινωνική συμφωνία φορολογικής εμπιστοσύνης και δικαιοσύνης που θα λειτουργεί και ως συμφωνία προσαρμογής της άτυπης οικονομίας στην τυπική και ως συμφωνία γύρω από το νέο μοντέλο ανάπτυξης της χώρας.

Είναι προσβλητικό να ακούμε ότι μόλις 18.000 πρόσωπα δηλώνουν ετήσιο εισόδημα άνω των 150.000 ευρώ και μόλις 128.000 πρόσωπα ετήσιο εισόδημα άνω των 60.000 ευρώ. Αυτή είναι η κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα της χώρας μας; Προφανώς όχι.

Η Ελλάδα δεν είναι μία χώρα που κινδυνεύει από χρεοκοπία ή από παύση πληρωμών ή από αδυναμία εξυπηρέτησης και αναχρηματοδότησης του δημοσίου χρέους της. Είναι όμως μία χώρα που αλλοιώνει και αδικεί τον εαυτό της μέσα από χρόνια συλλογικά ψεύδη που σε μεγάλο βαθμό βοήθησαν να κάνει η χώρα αναπτυξιακά άλματα και μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά τη Μεταπολίτευση, αλλά ταυτόχρονα την καθήλωσαν σε έναν φαύλο κύκλο.

Αυτός ο φαύλος κύκλος είναι που πρέπει να σπάσει. Αυτό όμως μπορεί να γίνει αποτελεσματικά μόνον αν όλοι κατανοήσουν ότι μπορούν να βρουν μία καλύτερη και ασφαλέστερη θέση μέσα σε ένα ορθολογικό και δίκαιο πλαίσιο λειτουργίας του κράτους και των σχέσεων κράτους και οικονομίας. Κλειδί για αυτό είναι το φορολογικό σύστημα. Μόνο έτσι μπορεί να εφαρμοστεί μια πραγματικά προοδευτική, φιλολαϊκή και αναπτυξιακή ταυτοχρόνως πολιτική. Να βρεθούν πόροι, να ασκηθεί κοινωνική πολιτική, να ξανασυντεθεί μια κοινωνία που δεν πιστεύει τίποτε, να ανορθωθεί τόσο το κράτος όσο και η αγορά.

Αν δεν ξεκινήσουμε από αυτό το σημείο, θα είμαστε βυθισμένοι σε έναν μεγάλο «πίθο των Δαναΐδων» που θα δημιουργεί κάποιες παροδικές ψευδαισθήσεις, αλλά πάντοτε θα ακυρώνει στρατηγικά τις θυσίες και τις προσδοκίες των πολιτών.


* Άρθρο Ευ. Βενιζέλου στο Βήμα της Κυριακής, 5 Απριλίου 2009.

Tags: Η Εξέλιξη της ΚρίσηςΆρθρα 2009