Αθήνα 4 Απριλίου 2016

Χαιρετισμός Ευάγγελου Βενιζέλου στη τελετή λήξης της προσομοίωσης της λειτουργίας της Βουλής των Ελλήνων, 4.4.2016, Παλιά Βουλή. 

Η διαρκής σημασία της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και η προστιθέμενη αξία της μετα -αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας 

Χαίρομαι που μου δίνεται η ευκαιρία να χαιρετίσω αυτή την πρωτοβουλία σας, την τόσο ωραία και σημαντική.  Με έχουν ενημερώσει οι συνάδελφοί σας για το περιεχόμενό της και λυπάμαι που δεν είχα την ευκαιρία να έρθω στην έναρξη, αλλά έστω και στη λήξη έχει σημασία να νιώσετε ότι κάποιοι σας παρακολουθούν και σας στηρίζουν σε αυτή σας την προσπάθεια.

Πρέπει να πω ότι μου έκανε μεγάλη εντύπωση όταν έμαθα ότι μία ομάδα νέων ανθρώπων, επιστημόνων, φοιτητών, ασχολείται με την προσομοίωση της λειτουργίας της Βουλής και μάλιστα της Βουλής των Ελλήνων.  Έχω παρακολουθήσει προσομοιώσεις δικών, διαιτησιών, διαμεσολαβήσεων, της λειτουργίας του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, της Γενικής Συνέλευσης και του Συμβουλίου Ασφαλείας, αλλά ειλικρινά δεν ήξερα ότι υπάρχουν νέοι άνθρωποι στη χώρα μας που ενδιαφέρονται, με ώριμο και επιστημονικά συγκροτημένο τρόπο, να προσομοιώσουν τη λειτουργία της Βουλής.  Το λέω αυτό, γιατί η κοινοβουλευτική δημοκρατία είναι γενικά απαξιωμένη στη συνείδηση της κοινωνίας, όχι μόνο της ελληνικής, υπάρχει μία διεθνής κρίση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και ειδικότερα του κοινοβουλευτικού συστήματος κι έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία νέοι άνθρωποι να αντιλαμβάνονται την αξία και τη σημασία της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και του κοινοβουλευτικού συστήματος διακυβέρνησης, άρα της λειτουργίας ενός εθνικού Κοινοβουλίου, όπως είναι η Βουλή των Ελλήνων.

 

Η κρίση αντιπροσώπευσης, η κρίση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας είναι κρίση της πολιτικής και κρίση της δημοκρατίας καθ’ αυτήν, γιατί η σύγχρονη δημοκρατία, όπως διαμορφώνεται σταδιακά και κυρίως όπως οργανώνεται συνταγματικά περίπου τους δυόμισι τελευταίους αιώνες και ταυτίζεται με αυτό που λέγεται εθνικό κράτος, τελικά εθνικό συνταγματικό κράτος δικαίου, αυτή λοιπόν η δημοκρατία είναι η αντιπροσωπευτική δημοκρατία.  Όσο και αν έχουν σημασία στοιχεία άμεσης δημοκρατίας, η δημοκρατία ή είναι αντιπροσωπευτική ή δεν υπάρχει.  Η δε ιστορική περιπέτεια του υπαρκτού σοσιαλισμού απέδειξε με τον πιο περίτρανο τρόπο ότι αυτό που κάποτε, μέχρι το 1990, ονομαζόταν τυπική αστική δημοκρατία, αυτή είναι η δημοκρατία.  Αυτή η δημοκρατία λοιπόν είναι αντιπροσωπευτική, παρά την ύπαρξη θεσμών άμεσης ή ημι-άμεσης, όπως λέγεται ακριβέστερα, δημοκρατίας, όποιο κι αν είναι το συγκεκριμένο σύστημα διακυβέρνησης.

Ο κοινοβουλευτισμός, όπως ξέρετε, δεν ταυτίζεται με το κοινοβουλευτικό σύστημα διακυβέρνησης, αλλά έχει ανθίσει στο κοινοβουλευτικό σύστημα διακυβέρνησης.  Υπάρχει ισχυρός κοινοβουλευτισμός και σε ένα προεδρικό σύστημα, όπως συμβαίνει στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά εάν δεν υπήρχε το κοινοβουλευτικό σύστημα διακυβέρνησης και η εξάρτηση της κυβέρνησης από την εμπιστοσύνη της Βουλής, έστω με αντάλλαγμα την απειλή διάλυσης της Βουλής, δε θα είχε διαμορφώσει το θεσμικό και ιστορικό του περιεχόμενο, αυτό που λέγεται κοινοβουλευτισμός.

Όμως για να λειτουργούν τέτοιου είδους θεσμοί πρέπει να υπάρχει μία στοιχειώδης σχέση νομιμοποίησης και η αντιπροσώπευση έχει εδώ και πάρα πολύ καιρό υποστεί αυτήν την κρίση νομιμοποίησης, γιατί η θεσμική αντιπροσώπευση της κοινωνίας μέσω των κομμάτων, μέσω των κοινοβουλίων τελικά, ανεξαρτήτως του ειδικοτέρου συστήματος διακυβέρνησης, έχει βρει πολύ ισχυρούς ανταγωνιστές, γιατί υπάρχουν άλλες μορφές αντιπροσώπευσης που διεκδικούν μεγαλύτερη αυθεντικότητα.  Η αντιπροσώπευση μέσω, ας πούμε, των μονοθεματικών οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, οργανώσεων που ασχολούνται με τα ανθρώπινα δικαιώματα, με την οικολογία, με την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των προσφύγων και των μεταναστών, με την παροχή υπηρεσιών, είναι μία αντιπροσώπευση μονοθεματική που διεκδικεί πολλές φορές κύρος και αξιοπιστία πολύ μεγαλύτερη από τη γενική αντιπροσώπευση των κομμάτων και άρα των κοινοβουλίων.  Υπάρχει η στιγμιαία αντιπροσώπευση των μέσων ενημέρωσης, η οποία κι αυτή κλονίζεται, γιατί τώρα πια οι κοινωνίες δεν αποκτούν συνείδηση του εαυτού τους κάθε βράδυ, κάθε απόγευμα στα δελτία ειδήσεων με μεγάλη τηλεθέαση, γιατί υπάρχει η αντιπροσώπευση του διαδικτύου, των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που διεκδικεί επίσης μεγαλύτερη αυθεντικότητα από ό,τι η θεσμική δημοκρατία, η οποία είναι κοινοβουλευτική, γιατί είναι αντιπροσωπευτική.

Όταν όμως τα εξετάζει κανείς όλα αυτά κατά βάθος, βλέπει ότι τίποτα δεν μπορεί να αποκτήσει την πληρότητα των χαρακτηριστικών της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας.  Κανείς από αυτούς τους διαύλους δεν ασχολείται με όλα τα θέματα, τα οποία είναι κρίσιμα, συνολικά και συστηματικά. Κανείς δε θα σου πει μία ολοκληρωμένη άποψη για την οικονομική πολιτική, την ανάπτυξη, τη δημοσιονομική πολιτική, την κοινωνική πολιτική, την πολιτική θεσμών, την εκπαιδευτική πολιτική, την πολιτιστική πολιτική, τη λειτουργιά της δικαιοσύνης, το κράτος δικαίου, κανείς δε θα σου πει τί θα γίνει με την εξωτερική πολιτική και με την πολιτική άμυνας και ασφάλειας.  Αυτά θα σου τα πει μόνο η αντιπροσωπευτική δημοκρατία και οι θεσμοί της, οι οποίοι όμως αμφισβητούνται πλέον ως προς το επίπεδο στο οποίο λειτουργούν, δηλαδή αν το επίπεδο είναι το επίπεδο το εθνικό, του εθνικού κράτους ή αν το επίπεδο είναι ένα υψηλότερο επίπεδο, όπως είναι το ευρωπαϊκό ή ένα επίπεδο ομοσπονδιακό, όπου υπάρχει αυτή η δυνατότητα.

Αυτά έχουν κριθεί προ πολλού τα ζητήματα ιστορικά, όταν διαμορφώθηκαν τα μεγάλα ομοσπονδιακά κράτη, τα οποία δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να είναι τεχνητά μορφώματα.  Μέσα από πολύ μεγάλο κόπο και πολέμους συγκροτήθηκαν τα μεγάλα ομοσπονδιακά κράτη και ως εκ τούτου τα τελευταία χρόνια, τις τελευταίες δεκαετίες ασχολούμαστε με το μεγάλο ζήτημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο ακριβώς επειδή η Ευρωπαϊκή Ένωση, το ευρωπαϊκό φαινόμενο είναι κάτι το οποίο εμφανίζεται μετά τον πόλεμο, δηλαδή μετά από την ιστορική φάση στην οποία σχηματίστηκαν και τα τελευταία ομοσπονδιακά κράτη.  Στο επίπεδο ακριβώς αυτό όλοι μιλούν για τα μεγάλα ελλείμματα –τα οποία είναι ελλείμματα δημοκρατικά και πολιτικά και ιδεολογικά– της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όλοι παραπονούνται γιατί το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν έχει τις αρμοδιότητες ενός εθνικού κοινοβουλίου, γιατί παρά τις προόδους που έχουν γίνει με τη Συνθήκη της Λισαβόνα και τις αλλαγές στον τρόπο εκλογής του Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και τις αλλαγές στον τρόπο διορισμού των Επιτρόπων, δεν έχουμε ένα κοινοβουλευτικό σύστημα διακυβέρνησης ούτε μία καθαρή διάκριση των εξουσιών. 

Έχουμε, σε γενικές γραμμές, μία διάκριση άλλου τύπου, που τη βλέπαμε στα παλιά σοβιετικά συντάγματα, ανάμεσα στα όργανα που ασκούν την πολιτική της Ένωσης και τα όργανα που ασκούν τη διοίκηση της Ένωσης, όπου το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο και το Συμβούλιο ασκεί κυρίως την πολιτική της Ένωσης, είτε ως νομοθετικό όργανο είτε ως όργανο διακυβερνητικό, και η Επιτροπή ασκεί σε πολύ μεγάλο βαθμό τη διοίκηση της Ένωσης.  Αυτή είναι μία διάκριση που υπήρχε παλιά στα σοβιετικά συντάγματα ανάμεσα στην pouvoir d' etat και την administration d´etat  που ήταν μία πολύ σημαντική διάκριση.  Το Υπουργικό Συμβούλιο τότε, στην πρώην Σοβιετική Ένωση, είχε τη διοίκηση του κράτους, δεν είχε την εξουσία την πολιτική που την είχε το Πολιτικό Γραφείο του Κομμουνιστικού Κόμματος, το οποίο ήταν το συνταγματικά κατοχυρωμένο όργανο άσκησης της πολιτικής του κράτους.  Αυτό διατηρείται σε μία γιγαντιαία χώρα , όπως είναι η Κίνα, όπου πρέπει να παρακολουθούμε πολύ προσεκτικά την ωρίμανση των θεσμών πολιτικής αντιπροσώπευσης και εκδημοκρατισμού.

Όμως, αυτή η εικόνα για την Ευρωπαϊκή Ένωση είναι μία εικόνα εξωραϊσμένη, γιατί όπως έδειξαν όλες οι κρίσεις –η οικονομική κρίση, η κρίση για το προσφυγικό, η κρίση για το Brexit τώρα– στην πραγματικότητα η μεγάλη σύγκρουση είναι σύγκρουση ανάμεσα στη λειτουργία των κοινοτικών οργάνων, όποιο σχήμα και αν ακολουθούν, και το διακυβερνητικό χαρακτήρα της Ένωσης, δηλαδή μία διαρκής διακρατική διαπραγμάτευση, η οποία παίρνει τη μορφή όχι αναγκαστικά της τυπικής και πανηγυρικής αλλαγής του πρωτογενούς δικαίου αλλά και μικρότερων, αποσπασματικών ή και άτυπων μεταβολών του πρωτογενούς δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.  Αυτό σημαίνει βέβαια ότι θεσμικά είναι πολύ ρευστό το περιβάλλον και δεν μπορείς να διαπιστώσεις χαρακτηριστικά καθαρά και συστηματικά, όπως τα χαρακτηριστικά που έχει ένα εθνικό συνταγματικό κράτος.

Το ίδιο κατά μείζονα λόγο συμβαίνει στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών και σε κάθε περιφερειακή οργάνωση, στο Συμβούλιο της Ευρώπης και στην Ένωση Αμερικανικών Κρατών.  Κυρίως όμως στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών όπου, όπως ξέρετε, δεν έχουμε καμία ισοτιμία των κρατών μελών ούτε καμία δημοκρατία Γενικής Συνέλευσης, γιατί τα κράτη έχουν μία ψήφο στη Γενική Συνέλευση, αλλά η Γενική Συνέλευση είναι υπό την κηδεμονία του Συμβουλίου Ασφαλείας, δεν μπορεί να λάβει αποφάσεις κρίσιμες χωρίς να παρεμβληθεί το Συμβούλιο Ασφαλείας.  Άρα, δεν είναι σύστημα παγκόσμιας δημοκρατικής διακυβέρνησης, ούτε οικονομικής ούτε πολιτικής και αυτό κατά μείζονα λόγο ισχύει στις μεγάλες στρατιωτικές αποφάσεις, που σε ένα κράτος τις λαμβάνουν τα συνταγματικά όργανα με δημοκρατικό τρόπο, αλλά αυτό δε συμβαίνει ούτε σε περιφερειακό επίπεδο ούτε σε παγκόσμιο επίπεδο.  Άρα, επειδή η κρίση αντιπροσώπευσης δεν μπορεί να ξεπεραστεί με υποκατάσταση των πολιτικών και συνταγματικών θεσμών, αλλά με επανεπεξεργασία, έχει πολύ μεγάλη σημασία να ανοίξει μία συζήτηση που κι εγώ έχω προσπαθήσει να την τροφοδοτήσω εδώ και πολλά χρόνια –περίπου δέκα χρόνια– γύρω από τη μετα-αντιπροσωπευτική δημοκρατία, η οποία δεν είναι μη αντιπροσωπευτική, είναι κάτι παραπάνω και όχι κάτι άλλο ή κάτι λιγότερο από την αντιπροσωπευτική δημοκρατία.

Αυτό στο Σύνταγμά μας έχει διαφανεί σε ορισμένες περιπτώσεις ενδεικτικά, όταν το Σύνταγμα το ίδιο, μίας αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, δέχεται ότι για ορισμένα κρίσιμα θέματα δεν μπορεί να ισχύει απλώς η πλειοψηφική αρχή.  Άρα, όπου έχεις υποχρεωτική συναίνεση, μία υποχρεωτική συναινετική δημοκρατία πέραν της πλειοψηφικής, όπου έχεις μετα-πλειοψηφικές εγγυήσεις, βλέπεις ότι υπάρχουν τα προμηνύματα, τα προεικάσματα μίας μετα-αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας που θέλει κάτι παραπάνω από την πλειοψηφία.  Αυτό έχει πολύ μεγάλη σημασία, γιατί μας πηγαίνει πίσω στις πηγές της θεωρίας της αντιπροσώπευσης, για την οποία είχε αφιερώσει ίσως την πιο σημαντική μονογραφία της εποχής  πριν τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο υιός Σαρίπολος στη διατριβή του για την αναλογική εκλογή, όπου έθεσε το μεγάλο ερώτημα, αν κάθε εκλογική διαδικασία είναι μία διαδικασία -απόφαση ή μία διαδικασία -αντιπροσώπευση, δηλαδή αν το εκλογικό σώμα καλείται στις εκλογές για να αποφασίσει ή καλείται στις εκλογές να αντιπροσωπευθεί.  Αυτό έχει καταλυτικές επιπτώσεις ως διαφορά, διότι η εκλογή-απόφαση δικαιώνει και πλειοψηφικά συστήματα, ενώ η εκλογή-αντιπροσώπευση επιβάλει τα αναλογικά συστήματα εκπροσώπησης.

Στην ιστορία των ιδεών και στην ιστορία των θεωριών τίποτα δεν είναι αθώο, όλα έχουν ένα πρακτικό πολιτικό και ιστορικό αποτέλεσμα και έχει πολύ μεγάλη σημασία να θυμόμαστε την ιστορία των θεσμών και των θεωριών και των ιδεών, γιατί αυτή μας κυνηγά και μας οδηγεί σε λάθη όταν δεν τη γνωρίζουμε κι όταν δεν τη σεβόμαστε.  Δηλαδή οι συζητήσεις αυτές δεν είναι συζητήσεις ερασιτεχνικές και επιπόλαιες, όπου ο καθένας μπορεί να μιλά για τους θεσμούς όποτε θέλει, όπως θέλει, με όποιον θέλει, απαιτείται πολύ μεγάλη προετοιμασία και γνώση για το τί λέμε γύρω από τα θέματα αυτά.  Αυτό έχει πολύ μεγάλη σημασία λοιπόν και στις ημέρες μας, αν θέλουμε να ανοίξουμε αυτήν τη συζήτηση για τη μετα-πλειοψηφική και μετα-αντιπροσωπευτική δημοκρατία.  Πού τη συναντούμε στους θεσμούς τους δικούς μας;  Στη ρύθμιση για την εκλογή του Προέδρου με 3/5, στη ρύθμιση για την άμεση εφαρμογή ενός νέου εκλογικού συστήματος με 2/3, στην ψήφιση του νόμου για τη συμμετοχή των αποδήμων στην εκλογική διαδικασία με 2/3, στην εκλογή των μελών των ανεξαρτήτων αρχών με τα 4/5 της διάσκεψης των Προέδρων και ούτω καθεξής.  Υπάρχει ένα πλέγμα ρυθμίσεων που έχουν μετα-αντιπροσωπευτικό και συναινετικό  χαρακτήρα συν όλα τα άλλα, τα οποία έχουν προβλεφθεί, η Οικονομική Κοινωνική Επιτροπή, το Εθνικό Συμβούλιο Εξωτερικής Πολιτικής, οι Ανεξάρτητες Αρχές.  Υπάρχουν θεσμοί, οι οποίοι δίνουν αυτό το επιπλέον, το plus, στην απλή κομματική αντιπροσώπευση μίας κοινωνίας, η οποία είναι πολυδιασπασμένη. Και  αυτή όμως η προσέγγιση δεν αρκεί –και τελειώνω με την παρατήρησή αυτή– διότι τα κόμματα προέκυψαν ιστορικά, είναι ένα μεγάλο θεσμικό επίτευγμα, κυρίως του 20ου  αιώνα, επειδή η κοινωνία μπορούσε να συντεθεί πολιτικά και να μετασχηματιστεί από μία διάχυτη κοινωνία των πολιτών, σε μία οργανωμένη πολιτική κοινωνία, μέσα από έναν σχετικά περιορισμένο αριθμό κομμάτων.  Άρα υπήρχε μία κοινωνική διαστρωμάτωση που είχε μία λογική και μία πολιτική διαστρωμάτωση που είχε κι αυτή μια λογική, όχι ακριβώς την ίδια, αλλά πάντως σχετικά απλή.

Οι εξελίξεις είναι τέτοιες, μέσα από τις πολλαπλές κρίσεις –δημογραφικές, οικονομικές, ιδεολογικές, εθνοτικές, αισθητικές– που οι κοινωνίες αποσπασματοποιούνται κι όταν έχεις αποσπασματοποίηση των κοινωνιών, έχεις και αποσπασματοποίηση της πολιτικής εκπροσώπησης και έχεις μία κρίση εκπροσώπησης, η οποία φαίνεται στην αδυναμία να συγκροτήσεις πλειοψηφίες, οι οποίες να έχουν αρχή, μέση και τέλος προγραμματική, δηλαδή να υπακούν σε μία στρατηγική για το πολιτικό μέλλον ενός κράτους και ενός έθνους που εκφράζεται μέσα από ένα, λίγο ή πολύ, εθνικό κράτος, παντού τελικά, με την πολιτική έννοια του όρου.

Ως εκ τούτου, έχει πολύ μεγάλη σημασία να ασχολείται κανείς με τους θεσμούς αυτούς, στους οποίους δεν αποτυπώνεται συμβολικά μία κοινωνία που δύσκολα συλλαμβάνεται ερευνητικά ως προς τη σύνθεσή της και τη διαστρωμάτωσή της, αλλά πάντως συνεκδοχικά έχεις έναν τόπο, στον οποίο εκφράζεται η βούληση του λαού κι αυτό έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία γιατί δεν υπάρχει κάποιο άλλο σύστημα, το οποίο να μπορεί να οδηγήσει σε τέτοιο επίπεδο σύνθεσης.  Όσο κι αν ψάξεις, δεν μπορείς να βρεις, εκτός κι αν βρεις μηχανισμούς, οι οποίοι είναι μηχανισμοί στην πραγματικότητα δημοσκοπικοί, δηλαδή ποιοτικές έρευνες, ή τρόποι σύνθεσης ομάδων, ας το πούμε έτσι ποιοτικής αντιπροσώπευσης, που είναι όμως αυθαίρετοι ή είναι απλώς επιστημονικοί, αλλά το επιστημονικό δε σημαίνει τίποτα, διότι αυτά δεν είναι ζητήματα επιστημονικά, είναι ζητήματα θεσμικά και εν τέλει είναι ζητήματα ιστορικά.

Υπό την έννοια αυτή, φαντάζομαι ότι θα έχετε αντιληφθεί ότι ασχολείστε με κάτι σοβαρότερο από αυτό που φαινομενικά μπορεί να είναι αυτό που κάνετε, δηλαδή ότι υποδυόμαστε κάτι, υποδυόμαστε και άρα αναπαράγουμε μία λειτουργία, μία εικόνα, μία αισθητική, μία σκηνογραφία της Βουλής, των κομμάτων, των ρόλων, των θεσμών.  Δεν είναι έτσι, αυτό πρέπει να το αντιληφθείτε ως κάτι βαθύτερο που αφορά τις αντοχές, την κρίση και το μέλλον της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας που είναι τελικά η μόνη οδός για να εκφραστεί μία κοινωνία, η οποία είναι εγκλωβισμένη στις αλλαγές του εαυτού της.  Ως εκ τούτου, ακριβώς επειδή δεν μπορεί να παρακολουθήσει και να συνειδητοποιήσει τις αλλαγές του εαυτού της, εκφράζεται με πάρα πολύ βίαιο και αντιδημοκρατικό τρόπο, πάρα πολύ συχνά, σε βαθμό τέτοιο που να ισχύει η γνωστή φράση των Βουρβόνων, οι οποίοι έπεφταν τουφεκιζόμενοι, ότι η νομιμότητα μας σκοτώνει, la légalité nous tue, την οποία θα την έχετε ακούσει και η οποία είναι μία δραματική και υπαρξιακή κραυγή, διότι, βεβαίως, η δημοκρατία αφήνει χώρο και στους εχθρούς της.  Αλλά η δημοκρατία είναι μία δημοκρατία η οποία έχει αξίες και ως εκ τούτου αμύνεται και αμύνεται με τη δύναμη του νόμου και για να υπάρχει η δύναμη του νόμου, πρέπει να υπάρχει δύναμη του Συντάγματος, γιατί διαφορετικά δεν υπάρχει ούτε δημοκρατία.

Σας εύχομαι λοιπόν αυτή η εμπειρία, που φαντάζομαι είναι ευχάριστη, να αποβεί και μία προτροπή για να σκεφθείτε γύρω από τα θέματα αυτά και να ερευνήσετε, με καχυποψία αλλά εις βάθος και με ανατρεπτική διάθεση, γιατί μόνο έτσι μπορεί να κάνει κανείς ένα βήμα προς την κατάκτηση μίας αλήθειας, η οποία, βεβαίως, στο χώρο των θεσμών ,της νομικής επιστήμης ,είναι μία αλήθεια συμβατική, δηλαδή όπως ξέρετε, auctoritas non veritas facit legem.  Υπό την έννοια αυτή πρέπει να έχεις την αρμοδιότητα, την authority για να προχωρήσεις, γιατί αν δεν την έχεις δημοκρατικά, δε σου την έχουν δώσει με εκλογή, τελικά δεν μπορείς να βρεις ούτε την αλήθεια.

Καλή επιτυχία εύχομαι και σας συγχαίρω για την πρωτοβουλία σας.

Tags: Συνταγματική Πολιτική | Αναθεώρηση του ΣυντάγματοςΒουλή | Κυβέρνηση | ΠτΔΠολιτικές Ομιλίες, 2016Ομιλίες σε Συνέδρια | Ημερίδες | Εκδηλώσεις, 2016