4 Ιουνίου 2007
«Η διεθνοπολιτική συγκυρία και η ελληνική εξωτερική πολιτική»
Θέλω να ευχαριστήσω για μια ακόμη φορά την «Mηνιαία Eπιθεώρηση» για την πρωτοβουλία που πήρε να οργανώσει στη Θεσσαλονίκη, στο λιμάνι, αυτή την τόσο επίκαιρη και κρίσιμη συζήτηση. Και θέλω να εκφράσω τη χαρά μου, γιατί σήμερα θα συνομιλήσουμε με τόσο εκλεκτούς συνομιλητές, συναδέλφους και στο στίβο της πολιτικής αλλά και στο χώρο της ακαδημαϊκής κοινότητας.
Θα ακολουθήσω όσο μπορώ πιο σύντομα το περίγραμμα του Κώστα Μελά, του συντονιστή της συζήτησής μας. Προσθέτοντας σ’ αυτά που είπε το momentum, τη συγκυρία, γιατί η σημερινή συζήτηση έχει πρακτική κρισιμότητα και γιατί συνδέεται με τις άμεσες εξελίξεις, με τις εξελίξεις των επόμενων ημερών; Η γερμανική προεδρία της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο τέλος του μηνός θα ολοκληρώσει τον κύκλο της και άρα πρέπει να αναπτύξει όλες τις πολιτικές πρωτοβουλίες που εξ αρχής ήθελε να αναπτύξει. Ο δε Πρόεδρος Μπους έρχεται στην περιοχή μας και επί αλβανικού εδάφους θα προκαλέσει μια συνάντηση κορυφής των «χωρών της Αδριατικής» όπως ονομάζονται, προκειμένου να συζητηθούν μια σειρά από θέματα που αφορούν λίγο ή πολύ το πρόβλημα της λεγόμενης μεγάλης Αλβανίας. Αλλά βεβαίως τα πιο συγκεκριμένα θέματα που θα αντιμετωπιστούν είναι το ζήτημα του Κοσσόβου και το ζήτημα της ένταξης της FYROM στο ΝΑΤΟ.
Άρα αντιλαμβάνεστε ότι η ελληνική κυβέρνηση, τα ελληνικά πολιτικά κόμματα, η ελληνική κοινή γνώμη, θα έπρεπε να είναι πραγματικά σε εγρήγορση γιατί επίκεινται εξελίξεις, οι οποίες επηρεάζουν βασικές παραμέτρους της εξωτερικής μας πολιτικής, της πολιτικής εθνικής ασφάλειας σε τελευταία ανάλυση.
Θα ακολουθήσει άλλωστε και η σύνοδος κορυφής του ΝΑΤΟ, ενώπιον της οποίας θα τεθεί ίσως το ζήτημα της ένταξης των Σκοπίων και κατά τη διάρκεια της οποίας η Ελλάδα ενδεχομένως θα κληθεί να προβάλει αντίρρηση για την ένταξη της γειτονικής μας χώρας, εάν δεν έχουν λυθεί στο μεταξύ τα προβλήματα που επί χρόνια εκκρεμούν.
Κατά βάθος το πρόβλημά είναι η εθνική μας στρατηγική. Δεν μπορεί η Ελλάδα να είναι επαναπαυμένη σε μια εθνική στρατηγική που απλώς επενδύει στην ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας και στην απλή ευθύγραμμη λογική, πως εφόσον η Τουρκία ενδιαφέρεται για μια ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή σχέση θα είναι δεκτική σε πιέσεις και μέσω των πιέσεων αυτών θα διευθετήσουμε τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, όλα τα προβλήματα που συνδέονται άμεσα ή έμμεσα με το Αιγαίο και το Κυπριακό.
Έχουμε και άλλα θέματα. Έχουμε ένα ευρύτερο πλαίσιο αναφοράς, που συνδέεται με την ίδια την οντότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με το πρόβλημα της χειραφέτησης της Ένωσης, με την Ευρωπαϊκή Ένωση ως ανοιχτό πεδίο διαρκούς και σκληρής διαπραγμάτευσης μεταξύ των κρατών μελών και μεταξύ διαφορετικών στρατηγικών αντιλήψεων που εκφράζονται στο εσωτερικό της Ε.Ε. και επηρεάζονται σε τελική ανάλυση από την σχέση Ε.Ε. και ΗΠΑ. Κάτι που είναι ανοικτό ως πρόβλημα από τα τέλη του Α΄ παγκοσμίου πολέμου έως σήμερα διαρκώς και αδιαλείπτως.
Όλα αυτά ουσιαστικά συνδέονται με τη δυνατότητα συγκρότησης μιας κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας της Ε.Ε. Και μέσα σε όλα αυτά τοποθετείται η ελληνική περίπτωση, δυστυχώς πάντα με μειωμένα αντανακλαστικά και με μια αίσθηση πολιτικού και για την ακρίβεια διεθνοπολιτικού «επαρχιωτισμού» που διακρίνει την ελληνική πολιτική, η οποία αντιλαμβάνεται την Ε.Ε. ως ένα πεδίο μόνο οικονομικών διευθετήσεων και σχέσεων, ουσιαστικά δημοσιονομικών ροών. Αντιλαμβάνεται την Ε.Ε. ως ένα Forum στο οποίο μπορεί να ασκούνται πιέσεις μόνο για τα στενά ελληνικά ζητήματα, άλλοτε για την Κύπρο, άλλοτε για το ζήτημα της FYROM, άλλοτε για ζητήματα που συνδέονται με τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, αλλά χωρίς μια ολοκληρωμένη θεώρηση για το τι σημαίνει τελικά ευρωπαϊκή αντίληψη για το σημερινό διεθνές σύστημα ισχύος, τι σημαίνει ευρωπαϊκή αντίληψη για το ζήτημα της ευρωπαϊκής ασφάλειας.
Η θέση μου ήταν πάντα πως από τον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο και μετά - αλλά κατά τη γνώμη μου και κατά την περίοδο του μεσοπολέμου - δεν υπήρξε στην πραγματικότητα μια ευρωπαϊκή αντίληψη για την ευρωπαϊκή ασφάλεια που να συγκρούεται με μια αμερικανική αντίληψη για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Πάντοτε υπήρχε κατά βάθος μια και μόνη αντίληψη, μια δυτική αντίληψη για τα θέματα αυτά. Ηγεμονική δύναμη λόγω της δυνατότητας ανάληψης στρατιωτικών κινδύνων και στρατιωτικών πρωτοβουλιών ήταν οι ΗΠΑ. Αυτό φάνηκε ήδη από το τέλος του Α΄ παγκοσμίου πολέμου με τους 14 όρους του προέδρου Ουίλσον. Και το δίλημμα που είχε να αντιμετωπίσει η Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν εάν θα λειτουργεί απλώς ως «σκεπτομένη κεφαλή» αυτής της ενιαίας στρατηγικής μέσω της Μεγάλης Βρετανίας ή αν θα λειτουργεί ως ένας ισότιμος συνεταίρος που προβάλει αντιρρήσεις κατά καιρούς. Αλλά αντιρρήσεις μέχρις ενός ορίου, σύμφωνα με την παραδοσιακή γκολική αντίληψη, η οποία νομίζω ότι αναβιώνει με έναν πάρα πολύ ενδιαφέροντα τρόπο τις τελευταίες εβδομάδες, μετά την πανηγυρική εκλογή και την ακόμη πανηγυρικότερη έναρξη της θητείας του νέου Γάλλου προέδρου, του Νικολά Σαρκοζί.
Αυτή η περιγραφή γίνεται ακόμη πιο έντονη εάν λάβει κανείς υπόψη ότι στην Ευρώπη των 27 το λεγόμενο - ας το πούμε έτσι -ατλαντικό λόμπι, είναι πολύ μεγαλύτερο, πολύ ισχυρότερο. Έχουν αυξηθεί οι υποστηρικτές μιας «ειλικρινέστερης», ευθύτερης, πιο ανοικτής, πιο υποτεταγμένης σχέσης με την αμερικανική αντίληψη για τα πράγματα και αυτό φαίνεται καθαρά σε μια σειρά από ζητήματα, με κορυφαίο την αντιπυραυλική ασπίδα, η οποία προκαλεί ένταση στις σχέσεις των ΗΠΑ με την Ρωσική Ομοσπονδία. Η Ελλάδα λόγω της επίσκεψης του Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας στη Μόσχα έπαιξε το ρόλο του μικρού καταλύτη στην δημοσιοποίηση πριν λίγες ημέρες αυτής της σύγκρουσης, η οποία πέρασε από τα κανάλια της μυστικής στα πεδία της ανοιχτής διπλωματίας, της δημόσιας διπλωματίας, όπως θα λέγαμε ακριβέστερα. Αλλά αυτό δοκιμάζει τα όρια της αντοχής της Ρωσικής Ομοσπονδίας, ουσιαστικά επανατοποθετεί τις σχέσεις ΗΠΑ – Ρωσίας. Καταγράφεται ο πραγματικός συσχετισμός δυνάμεων ανάμεσα στις ΗΠΑ και τη Ρωσική Ομοσπονδία και το ζήτημα θα ισορροπήσει εκεί όπου βρίσκεται πραγματικά το σημείο ισορροπίας των δυνάμεων ανάμεσα στις δύο χώρες.
Μ’ αυτό συνδέεται άμεσα και το ζήτημα του μέλλοντος του Κοσσόβου. Γιατί εάν η Ρωσία επιμείνει στην προβολή ή στην απειλή προβολής βέτο σε μια σχετική απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας, πρέπει να σταθμιστεί το ενδεχόμενο το ζήτημα να λυθεί με μονομερείς αναγνωρίσεις του νέου διεθνούς καθεστώτος του Κοσσόβου, κάτι που μπορεί να είναι χειρότερο κατά αποτέλεσμα από μια απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας που δεν θα τηρούσε τα προσχήματα και δεν θα επέτρεπε στη Σερβία εσωτερικά, στην εσωτερική της πολιτική ζωή, να αφομοιώσει με στοιχειώδεις όρους αξιοπρέπειας, μια εξέλιξη που ούτως ή άλλως προ πολλού έχει συντελεστεί εν τοις πράγμασι. Το Κόσσοβο εδώ και χρόνια λειτουργεί ως ένα ευρωπαϊκό ή καλύτερα διεθνές προτεκτοράτο. Έχει αναβιώσει μια μεσοπολεμική έννοια, η έννοια του προτεκτοράτου με το χειρότερο δυνατό τρόπο και νομίζω ότι στο ζήτημα αυτό αποδεικνύεται η ανεπάρκεια, η έλλειψη ωριμότητας και η έλλειψη ικανότητας, σε τελική ανάλυση, της ευρωπαϊκής πολιτικής.
Σε κάθε περίπτωση το ζήτημα αυτό μας αφορά, γιατί αφορά την ίδια την υπόσταση της FYROM . Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τα δημογραφικά δεδομένα στη γειτονική μας χώρα αλλάζουν συντριπτικά υπέρ του αλβανικού στοιχείου και δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ούτως ή άλλως τελεί υπό ένα εύθραυστο υβριδικό καθεστώς, καθώς η λεγόμενη συνθήκη της Αχρίδας που ισχύει από το 2001, είναι ένα καινούριο φαινόμενο στην επιστήμη τουλάχιστον του διεθνούς και του εσωτερικού δημοσίου δικαίου, καθώς είναι μια μικτή μορφή συμφωνίας, αφενός μεν διεθνής, αφετέρου δε εσωτερική συνταγματική συμφωνία, που ουσιαστικά δείχνει ότι και η χώρα αυτή τελεί υπό καθεστώς προτεκτοράτου. Δεν είναι μια χώρα που έχει πλήρη εθνική κυριαρχία, δεν είναι μια χώρα που μπορεί να ασκήσει πρωτογενή συντακτική εξουσία, δεν είναι μια χώρα που διευθετεί τα εσωτερικά της ζητήματα και τις λεγόμενες διεθνοτικές της σχέσεις αυτοδύναμα, αλλά μέσα στο κέλυφος του διεθνούς συσχετισμού δυνάμεων.
Και σε τελευταία ανάλυση την πρωτοβουλία των κινήσεων την έχουν και πάλι οι ΗΠΑ καθώς η διεθνής ανεπάρκεια και η αδυναμία χειραφέτησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης εκδηλώνεται σε όλες τις χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης σταδιακά, άλλοτε στη Βοσνία, άλλοτε στο Κόσσοβο, άλλοτε στη Σερβία, άλλοτε στην Π.Γ.Δ.Μ.
Και βέβαια όλα αυτά σε μια συγκυρία η οποία είναι ενδιαφέρουσα λόγω της επιφυλακτικότητας που δημιουργείται στην Κύπρο, καθώς έχει αρχίσει ήδη να κινείται ο εσωτερικός πολιτικός κύκλος. Το γεγονός που κυριαρχεί είναι οι επόμενες προεδρικές εκλογές, οι οποίες αυτή τη στιγμή αποτελούν το κύριο αντικείμενο προβληματισμού και συζήτησης μεταξύ των πολιτικών δυνάμεων.
Αυτό αναμφίβολα επηρεάζει και τους χειρισμούς της εξωτερικής πολιτικής, ενώ εμείς πρέπει να εντάξουμε πολύ πιο έντονα στο σκεπτικό μας το ζήτημα των αμερικανοτουρκικών σχέσεων στο οποίο υποτάσσεται το ζήτημα της ευρωπαϊκής προοπτικής της Τουρκίας, στο βαθμό που κατά τη γνώμη μου- και νομίζω ότι αυτή είναι μια ευρύτερα αποδεκτή θέση - η λεγόμενη ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας, δεν είναι τίποτα άλλο από μια ακόμη φάση του παλαιού, παμπάλαιου, αλλά συνεχώς παρόντος «ανατολικού ζητήματος». Ο εκδυτικισμός της Τουρκίας πρέπει να περάσει σε μια επόμενη φάση. Νομίζω ότι η στρατηγική σύλληψη των ΗΠΑ για την δυτική προοπτική της Τουρκίας ουσιαστικά στρέφεται προς την Ε.Ε. καλώντας της να επωμιστεί ένα πολύ μεγάλο μέρος του οικονομικού, κοινωνικού, αναπτυξιακού και θεσμικού κόστους της δυτικής πορείας της Τουρκίας.
Άρα η ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας δεν είναι ένα πρωτογενές γεγονός, δεν είναι μια αυτοτελής στρατηγική, αλλά είναι η πρόσκληση των ΗΠΑ προς την Ευρωπαϊκή Ένωση να μοιραστούν το βάρος μιας στρατηγικής που κατά βάθος υπάρχει και εξελίσσεται εδώ και πάρα πολλές δεκαετίες ως τελευταία φάση, ως ύστερη φάση του «ανατολικού ζητήματος». Και πρέπει να αντιληφθούμε αυτό το παίγνιο, όπως εξελίσσεται κυρίως στο βόρειο Ιράκ, σε μια περιοχή που αυτή τη στιγμή είναι ό,τι πιο σημαντικό έχουν να επιδείξουν οι Αμερικανοί στο Ιράκ, είναι η μόνη περιοχή στην οποία υπάρχει έλεγχος ασφάλειας και τάξης, μια περιοχή που ουσιαστικά λειτουργεί αυτόνομα, μια περιοχή που προδικάζει ένα ομοσπονδιακό μέλλον στο Ιράκ, μια περιοχή βεβαίως, η οποία από την άλλη μεριά ενεργοποιεί τα τουρκικά αντανακλαστικά, γιατί τίθεται ζήτημα υπόστασης και κυριαρχίας για την γειτονική μας χώρα.
Άρα αυτό είναι το μείζον θέμα, αυτό είναι το ζήτημα που τους απασχολεί. Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις είναι δευτερεύον και παράγωγο ζήτημα σε σχέση με αυτό. Και δεν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι η παραδοσιακή σύγκρουση ανάμεσα σε μια τουρκική κοινωνία που παράγει τις αντιφάσεις της και ένα πολιτειακό σύστημα που είναι κεμαλικά προσανατολισμένο και πιστεύει στη δυτική προοπτική της Τουρκίας, τελικά δεν ξεσπά μόνο θεσμικά, αλλά και διεθνοπολιτικά με τις στρατιωτικές κινήσεις που γίνονται στα σύνορα Ιράκ – Τουρκίας. Αυτό όπως αντιλαμβάνεστε μας αφορά άμεσα, γιατί μας αφορά η ύπαρξη ενός έγκυρου δημοκρατικά νομιμοποιημένου, αξιόπιστου συνομιλητή στην Τουρκία.
Και πάλι τα γεγονότα δεν είναι καινούρια. Πρόκεται να παρουσιάσουμε αύριο στην Αθήνα το νέο βιβλίο του Σπύρου Βρυώνη για τα Σεπτεμβριανά του 1955 στην Κωνσταντινούπολη. Για τα γεγονότα της 6ης και 7ης Σεπτεμβρίου του 1955. Ουσιαστικά για τη σύγκρουση ανάμεσα στο Δημοκρατικό Κόμμα του Μεντερές, το στρατιωτικό κατεστημένο και το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα που τότε είχε επικεφαλής τον Ινονού, σήμερα έχει επικεφαλής τον Μπαϊκάλ. Πρόκειται για μια σύγκρουση που αφορούσε άμεσα το Κυπριακό, τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Ουσιαστικά ήταν και αυτό μια εκδήλωση του ίδιου του «ανατολικού ζητήματος». Φανταστείτε ότι μετά από περίπου 53 χρόνια βρισκόμαστε μπροστά σε παρόμοια ερωτήματα, τα οποία οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε με έναν πιο ολοκληρωμένο και πιο «επιθετικό», με την καλή έννοια του όρου εννοώ, γεμάτο με πρωτοβουλίες τρόπο.
Ποιες θα μπορούσε να είναι οι πρωτοβουλίες αυτές, για να κλείσω την εισήγησή μου και να μην στερήσω το λόγο από τους άλλους συνομιλητές. Η Ελλάδα αντιμετωπίζει, αρχίζω από το απλούστερο ζήτημα, που είναι το ζήτημα της Π.Γ.Δ.Μ. με αδιανόητη- κατά τη γνώμη μου- αδράνεια και παθητικότητα τα ζητήματα αυτά τα τρία τελευταία χρόνια. Μετά από τη μείζονα κίνηση του εμπάργκο και της ενδιάμεσης συμφωνίας της Νέας Υόρκης, φυσικά έπρεπε να γίνουν μια σειρά από κινήσεις οι οποίες να οδηγήσουν στην οριστική επίλυση του ζητήματος.
Δεν θέλω να επαναλάβω πράγματα λίγο ή πολύ γνωστά. Θέλω να φτάσω κατευθείαν στο διατακτικό μου σε σχέση με το ζήτημα των Σκοπίων. Αντί η Ελλάδα να απειλεί με την προβολή βέτο για την ένταξη των Σκοπίων στο ΝΑΤΟ και αύριο για την πιθανή ένταξη των Σκοπίων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, θα έπρεπε να έχουμε αναλάβει πρωτοβουλία για την κατά προτεραιότητα ένταξη μιας τόσο μικρής και ρηχής οικονομίας που δεν επηρεάζει τα ευρωπαϊκά μεγέθη στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Αυτό που τόλμησε ο Μπλερ να πει για τη Σερβία επιδιώκοντας να ασπρίσει τη μαύρη τρύπα της Βαλκανικής και θέτοντας επί τάπητος το ζήτημα της ένταξης της Σερβίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, πρέπει εμείς να το πούμε με πολύ πιο δυναμικό τρόπο, σε σχέση με τα Σκόπια. Πρέπει να αναλάβουμε την πρωτοβουλία της κατά απόλυτη προτεραιότητα ένταξής τους, κάτι που δεν δημιουργεί οικονομικά προβλήματα και κάτι που σε τελευταία ανάλυση είναι η μόνη πρωτοβουλία που μπορεί να πάρει η Ευρωπαϊκή Ένωση ως «εξιλέωση» και για τα όσα δεν μπόρεσε να κάνει τα τελευταία 15 στην Νοτιοανατολική Ευρώπη.
Και παίρνοντας αυτή την πρωτοβουλία να επιλύσουμε ταυτόχρονα και το ζήτημα της ένταξής τους στο ΝΑΤΟ, κάτι το οποίο δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι συνδέεται και με την ανοιχτή συζήτηση για την πιθανή ένταξη της Κύπρου και της Μάλτας στις Νατοϊκές δομές, με αντάλλαγμα βεβαίως μια συμφωνημένη λύση στο ζήτημα του ονόματος. Μια συμφωνημένη λύση, η οποία όμως θα προκύψει μέσα από την πίεση που θα ασκήσει μια πρωτοβουλία για την κατά προτεραιότητα ένταξή τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Μια πρωτοβουλία, που δεν μπορεί να πάρουν οι ΗΠΑ και πρέπει να μεταφέρουμε οπωσδήποτε το ζήτημα από το πεδίο της συζήτησης για την ένταξη στο ΝΑΤΟ στο πεδίο της συζήτησης για την κατά προτεραιότητα ένταξη στην Ε.Ε.
Σε σχέση με το Κόσσοβο νομίζω ότι πρέπει να επιμείνουμε στην ανάγκη σεβασμού των διαδικασιών και των αποφάσεων των οργάνων του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών και στην ανάγκη σεβασμού των στοιχειωδών προϋποθέσεων αξιοπρέπειας για τη Σερβία, υιοθετώντας όμως την προοπτική ένταξης της Σερβίας στην Ε.Ε.
Νομίζω ότι πρέπει να αντιλαμβανόμαστε, με την πολυπλοκότητα που απαιτείται την διακύμανση των αμερικανοτουρκικών σχέσεων, με αφορμή το ζήτημα του βορείου Ιράκ και το Κουρδικό.
Πρέπει στο πλαίσιο αυτό να δούμε συνολικά το ζήτημα της χειραφέτησης της Ε.Ε. στο μέτρο που αυτό είναι εφικτό όντας σταθερά προσανατολισμένοι στο γαλλογερμανικό άξονα που εξακολουθεί να είναι ο πιο σημαντικός και ο πιο ενεργός πυρήνας ευρωπαϊκής στρατηγικής αντίληψης.
Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να λάβουμε πάρα πολύ σοβαρά υπόψη μας το σκηνικό όπως διαμορφώνεται μετά την εκλογή του Νικολά Σαρκοζί στη Γαλλία. Πρέπει δηλαδή να αντιληφθούμε ότι δεν είναι εύκολο να υπερβεί κανείς τις γαλλικές αντιρρήσεις, όπως έχουν τόσο καθαρά και πανηγυρικά διατυπωθεί για την ένταξη της Τουρκίας στην Ε.Ε. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να επαναπροσανατολίσουμε την εθνική μας στρατηγική. Δεν μπορεί η εθνική μας στρατηγική να εξαρτάται από την εξέλιξη των διαπραγματεύσεων μεταξύ Τουρκίας και Ευρωπαϊκής Ένωσης και από τίποτα άλλο.
Και βεβαίως πρέπει να συμβιβαστούμε με την ιδέα ότι ο συμβολισμός του Ευρωπαϊκού Συντάγματος, όπως τον θέλησε ο Ζισκάρ Ντ Εστέν και όπως τον συζητήσαμε επί χρόνια ενόψει της υπογραφής της συνταγματικής συνθήκης, θα θυσιαστεί στο βωμό μιας πρακτικής λύσης.
Πιστεύω ότι το σημείο ισορροπίας θα είναι να γίνουν αποδεκτές οι λίγες καινοτομίες που περιέχονται στη συνταγματική συνθήκη, σε σχέση με τον τρόπο λειτουργίας του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, του Συμβουλίου Υπουργών και των άλλων οργάνων της Ε.Ε. Αυτό όμως θα γίνει με παράλληλη θυσία των μεγάλων συμβολισμών του Ευρωπαϊκού Συντάγματος, δηλαδή της ίδιας της έννοιας του Συντάγματος, της σημαίας, του ύμνου και όλων των άλλων στοιχείων που θυμίζουν κρατικότητα. Που δίνουν την εντύπωση ή έστω την ψευδαίσθηση ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση γίνεται κάτι περισσότερο από μία ένωση κρατών, γίνεται κάτι που θυμίζει κράτος. Αυτά τα συμβολικά στοιχεία, τουλάχιστον σ’ αυτήν την ιστορική φάση θα θυσιαστούν, προκειμένου να αναδειχθεί μια πιο πρακτική, πιο απλή και πιο εφαρμόσιμη λύση με τη μορφή μιας μίνι, όπως λέγεται, συνθήκης σύμφωνα με τις προτάσεις, που ως σημείο ισορροπίας, θα γίνουν εκ των πραγμάτων δεκτές αργά ή γρήγορα.
Πιστεύω λοιπόν ότι μέσα σ’ αυτό το σκηνικό πρέπει να επανατοποθετήσουμε την εθνική μας στρατηγική. Το ΠΑΣΟΚ έχει διατυπώσει, άλλοτε με πιο επιγραμματικό και συνθηματικό τρόπο, άλλοτε έμμεσα αλλά με σαφήνεια τις θέσεις αυτές και πιστεύω ότι έχουμε εθνική υποχρέωση, ιστορική υποχρέωση, να ασκούμε έντονη κριτική στην κυβέρνηση για την απάθεια και την παθητικότητα και την έλλειψη επαγγελματισμού με την οποία αντιμετωπίζει τα θέματα αυτά, παρακινώντας την να έχει τουλάχιστον συνείδηση των εξελίξεων που είναι συνδεδεμένες και κρίσιμες. 
* Η εκδήλωση που διοργάνωσε η «Μηνιαία Επιθεώρηση» (Monthly Review), με θέμα «Νέες εξελίξεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τα Βαλκάνια», πραγματοποιήθηκε στην Αποθήκη 1 στο Λιμάνι της Θεσσαλονίκης,
