29 Μαΐου 2025
Ομιλία Ευάγγελου Βενιζέλου στην παρουσίαση του βιβλίου του Α-Ι. Δ. Μεταξά «Το αθέατο εγχειρίδιο: Διπλωματική σκέψη και πράξη του Ιωάννη Καποδίστρια (1815-1826)» (εκδόσεις ΕΣΤΙΑ)*
Ειπώθηκαν πολύ σοβαρά πράγματα και έτσι ο ρόλος μου είναι εύκολος. Έχω μια σημαντική βάση, πάνω στην οποία μπορώ να κινηθώ, ξεκινώντας φυσικά από το ίδιο το βιβλίο, τον πρόλογο του καθηγητή Ν. Καραπιδάκη και καταλήγοντας σε τρεις περισπούδαστες εισηγήσεις που ακούσαμε μαζί με τον πρόλογο της κυρίας Καποδίστρια. Ξεκινώ με τη διευκρίνιση ότι παρουσιάζουμε ένα βιβλίο του Γιάννη Μεταξά, όχι του Ιωάννη Καποδίστρια. Αυτό έχει πολύ μεγάλη σημασία.
Ο Ιωάννης Καποδίστριας του βιβλίου είναι μια επινόηση του Γιάννη Μεταξά. Πρόκειται για μια μεγάλη και γενναιόδωρη πράξη επτανησιακής αλληλεγγύης, όπου ο καθηγητής Μεταξάς, επίτιμος καθηγητής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, πρόεδρος της Ιονικής Ακαδημίας και άλλα πολλά, αποφασίζει να καταστήσει αναδρομικά τον Ιωάννη Καποδίστρια θεωρητικό της Πολιτικής Επιστήμης και ειδικότερα των Διεθνών Σχέσεων.
Αυτό το κάνει χρησιμοποιώντας ορισμένα βασικά κείμενα αναφοράς, τα υπομνήματα τα οποία ανέφερε η κυρία Καποδίστρια και τα οποία παραθέτει στην αρχή του βιβλίου στις πηγές του ο Γιάννης Μεταξάς, τα οποία για μένα έχουν μια ιδιαίτερη συναισθηματική αξία, διότι όλα τα υπομνήματα αυτά, και τα επτά, τα έχει εκδώσει ένας κοινός μας φίλος που πέθανε το 2000, ο καθηγητής Παύλος Πετρίδης που αφιέρωσε το σύνολο του έργο του στη μελέτη του Ιωάννη Καποδίστρια και του καποδιστριακού φαινομένου. Εάν δείτε τον κατάλογο των υπομνημάτων θα δείτε ότι, συμπτωματικώς, όλα τα έχει δημοσιεύσει ο Παύλος. Αυτό δεν ξέρω αν ήταν μια συνειδητή επιλογή του Γιάννη Μεταξά αλλά πάντως είναι μια πολύ συγκινητική επιλογή ή έστω σύμπτωση.
Πρόκειται για ένα θεμιτό αναχρονισμό διότι ο Γιάννης Μεταξάς παίρνει τον Καποδίστρια του 18ου-19ου αιώνα και τον μετατρέπει στην πραγματικότητα σε έναν πολιτικό στοχαστή του 20ου-21ου. Αυτό είναι όπως είπα θεμιτό καταρχήν αλλά βεβαίως πρέπει να διατηρήσουμε επιφυλάξεις διότι ο κάθε άνθρωπος είναι ο άνθρωπος της εποχής του. Παρότι ο Ιωάννης Καποδίστριας επεδίωξε να είναι άνθρωπος για όλες τις εποχές, διότι έπρεπε να επιβιώσει σε πάρα πολύ δύσκολες συνθήκες δηλαδή ήταν ένας διανοούμενος της εποχής του που είχε το σύνολο των σύντομων την εποχή εκείνης σπουδών, εφ’ όλης της ύλης, από την Ιατρική μέχρι τα Νομικά, αλλά έπρεπε να υπηρετήσει έναν ξένο ηγεμόνα στην πατρίδα του και στη συνέχεια έπρεπε να καταστεί όχι υπήκοος αλλά υπάλληλος, όπως διευκρίνιζε, του Τσάρου.
Άρα σκεφτείτε τώρα τι είχε να αντιμετωπίσει ο Ιωάννης Καποδίστριας. Τι έπρεπε να χειριστεί. Έπρεπε να χειριστεί τη σχέση του με τον Τσάρο. Στην αρχή με τον Τσάρο Αλέξανδρο, τον οποίον, όπως έχει δείξει και η σύγχρονη έρευνα, ο Μέτερνιχ θεωρούσε ότι τον έχει υπό τον απόλυτο διανοητικό έλεγχό του. Άρα, έπρεπε να διαχειριστεί τη σχέση του με τον Τσάρο και ταυτόχρονα τη σχέση του με τον Μέτερνιχ, ο οποίος τον είχε εντοπίσει εξ αρχής ως πιθανό ανταγωνιστή στο μυαλό και την καρδιά του Τσάρου Αλεξάνδρου. Αυτόν τον νεαρό Επτανήσιο, ο οποίος υπηρετούσε ως μεσαίο στέλεχος τότε της Ρωσικής Αυτοκρατορίας και ο οποίος και στη συνέχεια εξελίχθηκε σε αυτό που συνηθίζουμε να λέμε, Υπουργό Εξωτερικών, ίσως Αναπληρωτής θα έλεγα, πάντα υπό τον Νέσελροντ.
Είχε να χειριστεί την εθνική του ταυτότητα. Καταρχάς έπρεπε να αντιληφθεί και να αφομοιώσει την εθνική του ταυτότητα. Τίνος πράγματος πατριώτης ήταν ο Ιωάννης Καποδίστριας; Ήταν Επτανήσιος. Ήταν Έλληνας. Έβλεπε την Ελλάδα από τα δυτικά. Όπως και ο Γιάννης Μεταξάς, ως Επτανήσιος, είναι Έλληνας της Δυτικής Ελλάδος. Στη Δύση οι Έλληνες ονομάζονται συνήθως Γραικοί.
Έμαθα προσφάτως στην Κέρκυρα ότι τελεί υπό έρευνα ένα αρχείο πολύ σημαντικό για μία δίκη που αφορούσε την κληρονομική διαδοχή του Καποδίστρια με το ερώτημα, ‘τι πολίτης ήταν ο Καποδίστριας;’ Είχε την ελληνική ιθαγένεια ή την επτανησιακή; Γιατί αυτό προσδιόριζε τους κανόνες διαδοχής. Θέλω να ελπίζω ότι θα έχουμε σύντομα μία πολύ σημαντική έρευνα από την άποψη αυτή.
Πάντως, σπεύδω να πω, αν και δεν είναι το συστηματικά κατάλληλο σημείο, ότι όταν επελέγη ως Κυβερνήτης, ο Στράτφορντ Κάνιγκ, είχε πει το εντυπωσιακό ότι, ‘μεταξύ όλων των ξένων που μπορούμε να επιλέξουμε, ο Καποδίστριας είναι ίσως αυτός που μπορεί με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο να προεδρεύει ως τρίτος και υπεράνω κείμενος των Ελλήνων και να διευθετεί τις διενέξεις τους’. Έτσι τον αντιλαμβανόταν ίσως ο πιο φιλικός διπλωμάτης από αυτούς που ήταν παρόντες αυτοπροσώπως στη διάσκεψη του Πόρου, στην οποία και δοκιμάστηκε η διπλωματική ικανότητα και το ένστικτο του Ιωάννη Καποδίστρια.
Έπρεπε επίσης να χειρίζεται, αυτό και αν ήταν άσκηση, τη λεπτή ισορροπία μεταξύ τριών Μεγάλων Δυνάμεων. Ο Καποδίστριας θεωρείτο άνθρωπος του Τσάρου, άνθρωπος των Ρώσων, όχι ιδιαίτερα πιστός στην Ιερά Συμμαχία, ενδεχομένως ύποπτος για μία φιλο-συνταγματική διάθεση, την οποία δεν την επέδειξε στην Ελλάδα μετά την αναστολή του Συντάγματος της Τροιζήνος του 1827. Παρόλα αυτά, του το καταλόγιζαν και αυτό. Θα δούμε τη σχέση του με το συνταγματικό φαινόμενο. Έχει και αυτή πάρα πολύ μεγάλο ενδιαφέρον.
Βρέθηκε ένα παράθυρο ευκαιρίας στην αρχή μεταξύ Ρωσίας και Μεγάλης Βρετανίας, με το περιβόητο πρωτόκολλο της Αγίας Πετρούπολης, στο οποίο προσχώρησε στην πραγματικότητα αργότερα και η Γαλλία, και έγινε αποδεκτός ως Κυβερνήτης. Όχι επειδή τον πρότεινε ο Κολοκοτρώνης στην τρίτη Εθνική Συνέλευση στην Τροιζήνα και εξελέγη, αλλά επειδή τον αναγνώρισαν ως τέτοιον οι Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής. Άρα έπρεπε να χειριστεί μια σχέση η οποία άλλαζε διαρκώς. Αρκεί να θυμηθούμε το εξής. Ο Καποδίστριας εξελέγη από την τρίτη Εθνική Συνέλευση το 1827. Ανέλαβε τα καθήκοντά του, οχτώ μήνες αργότερα, το 1828, ενδιαμέσως, ενώ είχε εκλεγεί αλλά δεν ήταν παρών, διεξήχθη η Ναυμαχία του Ναυαρίνου, που άλλαξε τα δεδομένα τα στρατιωτικά, τον συσχετισμό των δυνάμεων.
Από εκεί που η Επανάσταση είχε πεθάνει και ο Πρόεδρος της τρίτης Εθνοσυνέλευσης, ο Γεώργιος Σισίνης, είχε εκδώσει μια καταληκτική διακήρυξη που έλεγε «χάσαμε, ακούμε την κλαγγή των οθωμανικών όπλων, ας πεθάνουμε αξιοπρεπώς», φτάσαμε να έχουμε την ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στο Ναυαρίνο, ενδεχομένως κατά παράβαση των εντολών της Βρετανικής Κυβέρνησης, όπως συζητείται πάντα στην έρευνα.
Στη συνέχεια, πριν δολοφονηθεί, το 1830, υπογράφεται το τελικό πρωτόκολλο, το τρίτο Πρωτόκολλο του Λονδίνου, με την Αναγνώριση της Ανεξαρτησίας, το οποίο επιβάλλει τον Λεοπόλδο του Σάξ Κοβούργου και Γκότα ως ηγεμόνα της Ελλάδος, κληρονομικό, τον μετέπειτα βασιλέα του Βελγίου - γιατί θεώρησε ότι εκεί είναι καλύτερη και ευκολότερη η δουλειά - με τον Καποδίστρια να ασκεί τα καθήκοντα του Κυβερνήτη. Δηλαδή, στην πραγματικότητα, «αποκηρύχθηκε» από τις Μεγάλες Δυνάμεις ή μάλλον τοποθετήθηκε σε μια θέση υπό τον Ηγεμόνα Έχω κάνει μια εισήγηση στις ημερίδες του Ναυπλίου που οργανώνει ο αγαπητός Στέλιος Περράκης, μεταξύ υποθετικής Ιστορίας αλλά και υπόθεσης εργασίας, θεμιτής επιστημονικά, «Τι θα είχε συμβεί αν δεν είχε δολοφονηθεί ο Καποδίστριας;». Τι θα ήταν με τον Λεοπόλδο; Τι θα ήταν με τον Όθωνα;
Λέει ο Πρωθυπουργός της Γαλλίας, ο Πολινιάκ, σε μια επιστολή του- ο Πολινιάκ είναι ο τελευταίος πριν την Επανάσταση του Ιουλίου, πρωθυπουργός του Καρόλου του Ι - πρέπει κάτι να κάνουμε με τον Καποδίστρια, να έχει μια θέση. Αλλά όχι κυβερνήτης, όχι απόλυτος άρχων, όχι με συγκεντρωμένη στα χέρια του την εξουσία. Άρα υπήρχε ένα τέτοιο ζήτημα πάρα πολύ σοβαρό. Το πιθανότερο είναι ότι αν δεν είχε δολοφονηθεί ο Καποδίστριας, δεν θα είχε αυτήν τη θέση που έχει τώρα στην ιστορική συνείδηση, τη μνήμη και την ιστοριογραφία.
Θα τολμήσω και κάτι περαιτέρω. Εάν δεν είχε δολοφονηθεί, μπορεί να μην ήταν τα αρχικά σύνορα του ελληνικού κράτους αυτά που ήταν τελικά. Ή αυτά που έγιναν το 1832 επί τη εκλογή και αφίξει του Όθωνος. Δηλαδή με τη δολοφονία του συνετέλεσε στην επαύξηση της Επικράτειας πιο πολύ από ότι είχε συντελέσει με τη διπλωματική του ικανότητα, μεγάλη αναμφίβολα αλλά έπρεπε να εκδηλωθεί μέσω του συσχετισμού των τριών Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής εκείνης.
Άρα, πράγματι η δολοφονία ήταν απεχθής, ο Καποδίστριας τοποθετήθηκε ως ήρωας στο Πάνθεον του Έθνους, συντελέστηκε η αγιοποίηση ή ιστοριογραφική, αλλά αυτό έχει ως πρακτικό αποτέλεσμα το μέγεθος της αρχικής επικρατείας του ελληνικού κράτους . Πάντως ο Καποδίστριας όλη τη ζωή του μετεωριζόταν μεταξύ ρεαλισμού της θρησκευτικότητας, μεταξύ ρεαλισμού και μεταφυσικής. Και είχε ένα στοιχείο πεισιθάνατο. Ο τρόπος με τον οποίο δολοφονήθηκε, η έλλειψη μέτρων ασφαλείας, το πώς χειρίστηκε τη σχέση του με την αντιπολίτευση.
Άρα, όλα αυτά μας φέρνουν σε ερωτήματα πολύ πιο σύγχρονα, τα οποία προφανώς θα είχε υπόψη του Γιάννης Μεταξάς, αλλά ήθελε να κάνει την επιλογή του δικού του ιδανικού Καποδίστρια. Ποιοι είναι οι λάτρεις του Καποδίστρια σήμερα; Τι είναι ο Καποδίστριας σήμερα; Ο Καποδίστριας είναι σήμερα η ηγετική μορφή του εκσυγχρονιστικού ρεύματος, είναι ο προπάτορας ας πούμε του Χαρίλαου Τρικούπη, του Ελευθερίου Βενιζέλου, του Κώστα Σημίτη; Αυτό είναι ο Καποδίστριας; Ή είναι ο Καποδίστριας η βασική μορφή, το βασικό αντικείμενο λατρείας της ρωσόφιλης αντίληψης για την Ιστορία, ιδίως σε μια εποχή όπως η σημερινή.
Πώς θα έχει τοποθετηθεί ο Καποδίστριας απέναντι στα σημερινά διλήμματα; Ρεαλιστικά; Θεολογικά; Έχει πολύ μεγάλη σημασία να δούμε το πρόσωπο του μέσα από αυτούς τους όχι επιστημονικά ακριβείς αλλά πολιτικά θεμιτούς αναχρονισμούς.
Είχε πάντως να χειριστεί και τον συσχετισμό δυνάμεων εντός της Ελλάδος. Την Ελλάδα δεν την παρέλαβε ασύνταχτη. Αν ο δικός του ορθολογισμός και η παιδαγωγική του αντίληψη για το ελληνικό Έθνος, για την ωριμότητα που έπρεπε να έχει πριν διεκδικήσει την ελευθερία και ανεξαρτησία του, είχε επικρατήσει ως αντίληψη, δεν θα είχαμε κάνει την Επανάσταση. Δηλαδή δεν θα είχαν αφεθεί να εκδηλωθούν τα «τυχοδιωκτικά» χαρακτηριστικά του 1821, ούτε τα κραυγαλέως λανθασμένα του Αλέξανδρου Υψηλάντη, στον Προύθο, ούτε τα πιο τυχοδιωκτικά αλλά ζωντανά στο ελληνικό έδαφος, στη Πελοπόννησο και τη Στερεά Ελλάδα, με όλα όσα έγιναν για να φτάσουμε στη διακήρυξη της Ανεξαρτησίας και στο Σύνταγμα της Επιδαύρου και μετά στην αλληλουχία των Εθνικών Συνελεύσεων.
Παρέλαβε το 1828 κάτι που διακηρύχθηκε και σχηματοποιήθηκε υβριδικά το 1822. Και έψαχνε και αυτός να βρει αυτό που ψάχνανε από την αρχή, από το 1823, δάνειο έψαχνε. Εξωτερικό δάνειο έψαχνε για να νομιμοποιηθεί και να υπάρξει. Όλοι ένα δάνειο αναζητούσαν . Στην αρχή τα δάνεια της Ανεξαρτησίας, μετά τα δάνεια του αναγνωρισμένου ελληνικού κράτους.
Άρα, όλα αυτά νομίζω ότι πράγματι συνθέτουν ένα αθέατο εγχειρίδιο χάρη στο ταλέντο και την γενναιοδωρία του Γιάννη Μεταξά. Ο οποίος λέει ναι, εδώ ο Καποδίστριας έχει μία μέθοδο: Ότι έχω ήθος, έχω προσωπικές αρχές αναμφίβολα, έχω πατριωτισμό, έχω αγωνιστική διάθεση και γι' αυτό επιμένω στη διεξαγωγή στρατιωτικών επιχειρήσεων στη Στερεά Ελλάδα όταν διπλωματικά βλέπω ότι τη χάνω, για να δημιουργήσω ένα τετελεσμένο γεγονός και να μου μείνει η Στερεά Ελλάδα. Μα είναι δυνατόν να έμενε το Μεσολόγγι εκτός της αρχικής ελληνικής επικράτειας; Και όμως εκείνη τη στιγμή οι Βρετανοί θεωρούσαν ότι το Μεσολόγγι πρέπει να μείνει εκτός της ελληνικής Επικράτειας γιατί ήταν πάρα πολύ κοντά στην Επτάνησο.
Αλλά από την άλλη μεριά, ο Καποδίστριας είχε αντιμετωπίσει και ένα άλλο ζήτημα που ήταν συνολικά το Ανατολικό Ζήτημα. Ποια άποψη είχε λοιπόν για την Οθωμανική Αυτοκρατορία και το μέλλον της, ο Καποδίστριας; Είχε πραγματικά μια άλλη άποψη από αυτή που είχαν οι Βρετανοί. Ακόμη και οι Ρώσοι την εποχή εκείνη. Διότι περιέργως πως, μέσα από τις δολιχοδρομίες της σκέψης και των ιδεών πλησιάζει τις ιδέες του Ρήγα, ο Καποδίστριας. Και προτείνει μια Βαλκανική Ομοσπονδία στην οποία θα υπάρχουν πέντε κράτη - τα οποία αξίζει να τα ακούσετε ως τίτλους, όπως τους λέει-
η Δακία, δηλαδή η σημερινή Ρουμανία και Μολδαβία,
η Σερβία, εννοώντας την πραγματικότητα τον ευρύτερο χώρο της τέως Γιουγκοσλαβίας,
η Ελλάδα, η Ελλάδα ας πούμε Παγασητικού -Αμβρακικού, που ήταν ο στόχος του,
η Μακεδονία και
η Ήπειρος, άλλα κράτη η Μακεδονία και η Ήπειρος, με ομοσπονδιακή πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη.
Αυτή ήταν η πρόταση για τη Βαλκανική Ομοσπονδία, ώστε να φτάσουμε σε ένα σχήμα το οποίο εν πάση περιπτώσει, δημιουργεί μια σοβαρή υποδοχή διαδοχής της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η οποία βάδιζε στην αποσύνθεσή της σύμφωνα με την διορατική σκέψη του Καποδίστρια.
Άρα εδώ έχουμε πράγματι μια εντυπωσιακή συζήτηση, θα μου επιτρέψει να πω, ανάμεσα στον Γιάννη Μεταξά και τον Ιωάννη Καποδίστρια. Έχουμε το πρακτικό αποτέλεσμα της πρόσληψης του Καποδίστρια από τον Γιάννη Μεταξά και τον τρόπο με τον οποίο τον ανασυνθέτει, τον αναχωνεύει, τον μοχλεύει, τον εντάσσει στα δικά του συμφραζόμενα, και αυτό νομίζω ότι είναι γοητευτικό και μεγαλειώδες. Δηλαδή αυτό και αν είναι μνημόσυνο του Ιωάννη Καποδίστρια. Είναι ένα καταπληκτικό, γοητευτικό μνημόσυνο δια της επικαιροποιήσεως του Ιωάννη Καποδίστρια, το οποίο νομίζω ότι η οικογένεια και οι καποδιστριολόγοι πρέπει να το αναγνωρίσουν ως οφειλή στο Γιάννη Μεταξά. -
*Στην παρουσίαση συμμετείχαν: Ευάγγελος Βενιζέλος, Γιώργος Καλπαδάκης, Κύριος ερευνητής της Ακαδημίας Αθηνών (ΚΕΙΝΕ), Δημήτρης Καραϊτίδης, Πρέσβης επί τιμή, Στέλιος Περράκης, Ομότιμος Καθηγητής Διεθνών και Ευρωπαϊκών Θεσμών, και η κυρία Ναταλία Καποδίστρια ως συντονίστρια. Αντιφώνησε ο συγγραφέας.
https://vimeo.com/1164773852?share=copy&fl=cl&fe=ci#t=3472.439
