17 Δεκεμβρίου 2025
Ευάγγελος Βενιζέλος *
Τεχνητή Νοημοσύνη : Στο πεδίο ποιας έννομης τάξης θα είχαν νόημα οι ρυθμίσεις ; **
[Ομιλία με αφορμή την έκδοση της μονογραφίας της Φερενίκης Παναγοπούλου, Ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΕΕ/2024/1689, Artificial Intelligence Act, ΑI Act): Μια πρώτη συνταγματο-ηθική θεώρηση, 2025]
Θα ξεκινήσω όχι με το βιβλίο αλλά με τη συγγραφέα. Η αγαπητή Φερενίκη Παναγοπούλου, εκλεκτή συνάδελφος, έχει κάνει τη χρήσιμη και έξυπνη επιλογή να ασχοληθεί με τα πιο σύγχρονα θέματα στο πεδίο του Δημοσίου Δικαίου, ειδικότερα του Συνταγματικού Δικαίου, του πολυεπίπεδου Δικαίου των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, έχει αναδειχθεί σε ειδικό των προσωπικών δεδομένων, της τεχνητής νοημοσύνης, των βιοτεχνολογικών και βιοηθικών θεμάτων, έχει δηλαδή τοποθετήσει τον εαυτό της στα πιο σύγχρονα , δυναμικά και, ως εκ τούτου, εκφοβιστικά πεδία στα οποία κινείται ο κλάδος μας.
Αυτό βεβαίως δείχνει ότι η μοίρα της γενικής θεωρίας του Συνταγματικού Δικαίου, του Δημοσίου Δικαίου γενικότερα και του Διεθνούς Δικαίου είναι να αναδεικνύει επιμέρους κλάδους οι οποίοι σιγά-σιγά αυτονομούνται, αλλά όταν αναπτύσσουν τη δογματική τους φυσιογνωμία, αντιλαμβάνονται οι ίδιοι οι κλάδοι και οι ανήκοντες σε αυτούς επιστήμονες ότι χωρίς την αναγωγή στη γενική θεωρία του Δικαίου και στη γενική θεωρία του Δημοσίου Δικαίου, δεν μπορείς να επιλύσεις τα ζητήματα όταν κυρίως αυτά αποκτούν συγκρουσιακό χαρακτήρα . Αυτό το κάνει με πολύ μεγάλη επιτυχία η κα. Παναγοπούλου και δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι εκτός από καθηγήτρια του Δικαίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο είναι και Διδάκτωρ της Φιλοσοφικής Σχολής, αυτό δείχνει το υπόβαθρο που διαθέτει για τη διαχείριση των θεμάτων αυτών.
Το πρώτο ερώτημα που τίθεται είναι αν έχει νόημα τα εθνικά Συντάγματα, μεταξύ αυτών και το ελληνικό Σύνταγμα, στη σημερινή εποχή να ασχολούνται με τέτοια θέματα; Δηλαδή με πλανητικού χαρακτήρα προβλήματα, όπως είναι η κλιματική κρίση ή όπως είναι η αλλαγή του επιστημολογικού και τεχνολογικού παραδείγματος, διότι εδώ δεν πρόκειται απλά και μόνο για μία νέα βιομηχανική επανάσταση, πρόκειται για μία αλλαγή πλαισίου που αφορά την ανθρώπινη φύση σε τελευταία ανάλυση, αυτό που θα έλεγε η Χάνα Άρεντ την ανθρώπινη κατάσταση.
Έχω πει και άλλη φορά σε παρόμοιες συνάξεις ότι το 1957, τη χρονιά δηλαδή που έχω γεννηθεί, η εκτόξευση του πυραύλου Σπούτνικ από την Σοβιετική Ένωση προκάλεσε μία φιλοσοφική έκρηξη, γιατί τότε και με αφορμή αυτό το γεγονός, η Χάνα Άρεντ έγραψε το περιβόητο βιβλίο της «Η ανθρώπινη κατάσταση». Και τώρα θίγεται η ανθρώπινη κατάσταση, δηλαδή θίγονται τα θεμέλια της νεωτερικότητας και μία μεγάλη κατάκτηση της νεωτερικότητας είναι το συνταγματικό φαινόμενο, ο συνταγματισμός, θίγεται ο συνταγματικός ανθρωπισμός, γιατί θίγεται η ίδια η έννοια του ανθρώπου, όχι η αξία του, είμαστε πριν την αξία του, στην υπόστασή του. Για αυτό και γίνεται μία πολύ μεγάλη συζήτηση φιλοσοφική, κοινωνιολογική, βιοτεχνολογική και βεβαίως νομική για τον μετα-ανθρωπισμό, τον transhumanism, δηλαδή τελικά για τη δημιουργία υβριδικών όντων τα οποία αποκτούν χαρακτηριστικά διαφορετικά από αυτό που αντιλαμβανόμαστε ως άνθρωπο. Αυτό βεβαίως θα ήταν φενάκη να πει κανείς ότι μπορεί να αντιμετωπιστεί σε επίπεδο εθνικών Συνταγμάτων, ακόμη και στο επίπεδο του αμερικανικού Συντάγματος εάν είχε τη δυνατότητα να προστεθεί μία διάταξη, δηλαδή να έχουμε μία νέα τροποποίηση, μία προσθήκη ειδικού κανόνα στο αμερικανικό Σύνταγμα που είναι στον χώρο των δυτικών δημοκρατιών, με πολλές επιφυλάξεις για το τι σημαίνει σήμερα δυτική δημοκρατία, η ιθύνουσα δύναμη. Αν και το φαινόμενο της τεχνητής νοημοσύνης δεν εξελίσσεται υπό δημοκρατικές και φιλελεύθερες συνθήκες, δεν αφορά μόνο τη Δύση, δεν αφορά μόνο τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρωπαϊκή Ένωση, τον Καναδά, την Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία , αφορά βεβαίως και τη μεγάλη πλειονότητα των χωρών και τη μεγάλη πλειονότητα των κατοίκων του πλανήτη που ζουν υπό συνθήκες αυταρχικών ή και ολοκληρωτικών συστημάτων. Εδώ η σύγκρουση Ηνωμένων Πολιτειών-Κίνας για την τεχνητή νοημοσύνη είναι στην πραγματικότητα μία σύγκρουση αντίστοιχη με αυτή που είχε γίνει μεταξύ των συμμάχων και του ναζιστικού καθεστώτος για το ποιος θα προλάβει πρώτος να ολοκληρώσει την έρευνα για την ατομική βόμβα και παρότι η ατομική βόμβα οδήγησε στο Ναγκασάκι και τη Χιροσίμα, το γεγονός ότι σε αυτό τον αγώνα δρόμου κέρδισαν οι σύμμαχοι, έδωσε ένα τέλος στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και εν πάση περιπτώσει απέτρεψε την εφαρμογή του συνολικού ναζιστικού γεωπολιτικού σχεδίου.
Άρα τι κάνουν τα εθνικά Συντάγματα; Τα εθνικά Συντάγματα, όπως είπε πολύ πρόσφατα το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης στη γνωμοδότησή του για ένα αντίστοιχο ζήτημα που είναι η αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, - ανεξαρτήτως από το τι πραγματική επίπτωση θα έχει η γνωμοδότηση αυτή που απάντησε σε αίτημα της Γενικής Συνέλευσης του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών - έχουν, είπε το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, υποχρέωση θεμελιωμένη στο γενικό Διεθνές Δίκαιο, όχι σε επιμερισμένες διεθνείς συμβάσεις που θέτουν επί τάπητος το ζήτημα της λεγόμενης fragmentation, της αποσπασματοποίησης του Διεθνούς Δικαίου, αλλά στη δογματική ενότητα του γενικού Διεθνούς Δικαίου, δηλαδή σε ένα οιονεί παγκόσμιο συνταγματικό δικαίωμα στην προστασία από τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης, να λάβουν μέτρα . Ετσι θεμελίωσε το Διεθνές Δικαστήριο στη γνωμοδότησή του, αναδεικνύοντας έναν κανόνα που λίγο λείπει να πει ότι είναι jus cogens, αλλά λέει ότι ισχύει erga omnes ο κανόνας αυτός , την νομική υποχρέωση που έχουν όλα τα κράτη μέλη του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνώννα λάβουν μέτρα για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Δηλαδή αυτό που είπε το Στρασβούργο, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στη γνωστή υπόθεση των γηραιών κυριών της Ελβετίας, το ΔΔΧ το πήρε και το πολλαπλασίασε και το ανύψωσε στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο.
Να που η Φερενίκη Παναγοπούλου από τη δική της οπτική γωνία εισέρχεται στη θεωρία του επαυξημένου Συντάγματος την οποία προσπαθώ να παρουσιάσω τα τελευταία χρόνια, διότι πράγματι τι έχουν να προσθέσουν τα εθνικά Συντάγματα σε αυτά που θα πουν οι διεθνείς συμβάσεις, σε αυτά που θα πει το Ενωσιακό Δίκαιο, το παράγωγο έστω με τη μορφή κανονισμού ή με τη μορφή οδηγιών, θα δούμε με ποια μορφή εντέλει, ή οι περιφερειακού χαρακτήρα συμβάσεις, όπως η σύμβαση πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης ή οι συστάσεις της Unesco γύρω από τα θέματα αυτά; Τι μπορούν να πουν; Μπορούν και πρέπει να προσθέτουν, όπως είπε και ο Σπύρος Βλαχόπουλος , λιτές διατάξεις που είναι διατάξεις υποδοχής του φαινομένου, αλλά πίσω από αυτές τις λίγες λέξεις, τις τρεις σειρές, κρύβεται ένας τεράστιος κανονιστικός όγκος που ενσωματώνεται στο Σύνταγμα μέσα από τη σύμφωνη με το Διεθνές Δίκαιο ερμηνεία του και φυσικά για τα δικά μας δεδομένα, τα ευρωπαϊκά, μέσα από τη σύμφωνη με το Ενωσιακό Δίκαιο ερμηνεία του. Αυτό δεν το έχουμε κάνει με την προστασία των προσωπικών δεδομένων, με την προστασία της ιδιωτικότητας; Θα μου πείτε, και να μην το κάναμε, θα βρίσκαμε ερμηνευτικά τρόπο, όπως βρίσκει τρόπο το ΕΔΑΑ μέσα από το άρθρο 8, δηλαδή μέσα από την προστασία του ιδιωτικού βίου, μέσα από την προστασία της κατοικίας, του οίκου να οδηγείται στην προστασία της οικουμένης και άρα στην προστασία του πλανήτη από μία τόσο παλιά και τόσο λιτή διάταξη, χωρίς να έχει μία διάταξη αντίστοιχη με το άρθρο 24 του ελληνικού Συντάγματος που μιλάει ρητά για την προστασία του περιβάλλοντος και για την αρχή της αειφορίας, της βιώσιμης ανάπτυξης.
Άρα θα μπορούσαμε να προσθέσουμε στο Σύνταγμα και μία ρητή μνεία στο φαινόμενο της τεχνητής νοημοσύνης, όπως έχουμε για την κοινωνία της πληροφορίας, όπως έχουμε για τις βιοτεχνολογικές παρεμβάσεις, όπως έχουμε για τον ιδιωτικό βίο, όπως έχουμε για την κοινωνία της πληροφορίας. Χωρίς τη κοινωνία της πληροφορίας άλλωστε, δηλαδή χωρίς το διαδίκτυο ως όχημα διά του οποίου αποκτούν πρόσθετες διαστάσεις οι εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης, όλα θα ήταν μικρότερα και λιγότερα εφαρμόσιμα και επικίνδυνα, αλλά δεν μπορεί να γίνουμε λουδιστές της τεχνητής νοημοσύνης, δεν μπορούμε να αντιδράσουμε όπως οι εργάτες στη βρετανική υφαντουργία, οι οποίοι ήθελαν να σπάσουν τις μηχανές για να μη χάσουν τις θέσεις εργασίες, πρέπει να κινηθούμε πιο έξυπνα από το λουδιστικό κίνημα του 18ου και 19ου αιώνα.
Υπό την έννοια αυτή, όλα αυτά ενσωματώνονται στο κανονιστικό περιεχόμενο υπερεχόντων κανόνων δικαίου μέσα από την ύπαρξη βεβαίως τουλάχιστον τριών για τα ευρωπαϊκά δεδομένα συστημάτων υπερεχόντων κανόνων δικαίου . Το Συνταγματικό Δίκαιο και η θεωρία του είναι πλέον Δίκαιο των υπερεχόντων κανόνων Δικαίου και αυτό έχει, από την άποψη αυτή, πολύ μεγάλη σημασία.
Το επόμενο ζήτημα ετέθη πάρα πολύ ωραία από την αντιπρόεδρο κα. Χρυσικοπούλου στο τέλος της εισήγησής της. Αφορά τις τελευταίες προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής –όταν λέω τελευταίες προτάσεις, εννοώ της 19ης Νοεμβρίου του 2025– για αναγκαίες τροποποιήσεις όλης της δέσμης του παραγώγου Δικαίου για τα θέματα που αφορούν την τεχνητή νοημοσύνη και την προστασία δεδομένων, δηλαδή βασικά της AI Act και του Γενικού Κανονισμού Προσωπικών Δεδομένων, τον GDPR.
Αυτή η πρόταση, το digital omnibus δεν είμαι μία αθώα πρόταση, εκφράζει τον φόβο της Ευρώπης στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής . Θα δούμε πώς θα αντιδράσει το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στην πρόταση αυτή, αλλά η ουσία της πρότασης ποια είναι; Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγκάζεται εκούσα άκουσα να προσχωρήσει στην αμερικανική αντίληψη για τη ρύθμιση του φαινομένου της τεχνητής νοημοσύνης.
Πράγματι, και αυτό ειπώθηκε, η Ευρωπαϊκή Ένωση βιώνει μία πολύ μεγάλη αντίφαση, είναι κανονιστικός γίγαντας και τεχνολογικά δεν είναι νάνος, αλλά είναι μεσαίου ύψους δύναμη, δεν είναι μέσα στον βασικό ανταγωνισμό. Δεν είναι ευκαταφρόνητη η θέση που κατέχουν οι εταιρίες ευρωπαϊκής προέλευσης στον χώρο της τεχνητής νοημοσύνης και των νέων τεχνολογιών, αλλά οι πρώτες θέσεις είναι καλυμμένες, από τις Ηνωμένες Πολιτείες που είναι πρώτες με όλους τους δείκτες, αλλά δεύτερη είναι η Κίνα η οποία αμφισβητεί την πρωτοκαθεδρία των Ηνωμένων Πολιτειών και ανάλογα με τον τομέα στον οποίο βρισκόμαστε, υπάρχουν χώρες ευρωπαϊκές, όπως είναι η Γερμανία, η Γαλλία που παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο, χώρες πολύ μικρότερες, όπως είναι το Ισραήλ που ειδικά στο ζήτημα των αμυντικών εφαρμογών της τεχνητής νοημοσύνης παίζει πάρα πολύ μεγάλο ρόλο και η Ελλάδα βεβαίως είναι πάντα μία χώρα η οποία και λόγω του μεγέθους της παίζει έναν ρόλο στο σημείο στο οποίο βρίσκεται, δηλαδή στις παγκόσμιες κατατάξεις, για να έχουμε μία αίσθηση, είναι στην 41η ή στην 42η θέση. Όχι άσχημα, δηλαδή, είναι σχεδόν στη θέση που έχουμε από πλευράς ΑΕΠ μετά τη συρρίκνωση που υποστήκαμε λόγω της οικονομικής κρίσης, γιατί κάποτε είχαμε φτάσει να είμαστε και η 29η ή η 30η χώρα από πλευράς ΑΕΠ.
Ως εκ τούτου δεν είναι άσχημα τα πράγματα και για την Ελλάδα η οποία είναι για τα ευρωπαϊκά πληθυσμιακά δεδομένα μία μεσαία χώρα, για τα παγκόσμια δεδομένα μία αξιοπρεπώς μικρή χώρα, αλλά πάντως η Ευρωπαϊκή Ένωση ως τέτοια νομίζω ότι πέφτει θύμα αυτής της αντίφασής της, να είναι υπερβολικά ρυθμιστική και λιγότερο ανταγωνιστική από πλευράς τεχνολογικών επιτευγμάτων, καινοτομίας, προόδου και επιβολής των πρωτοκόλλων της, διότι δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι εδώ εργαζόμαστε όλοι με τα αμερικανικά πρωτόκολλα και δευτερευόντως με τα κινεζικά τα οποία τώρα εμπίπτουν σε μία σειρά από ρητούς ή έμμεσους καταναγκασμούς, δηλαδή κυρώσεις.
Αυτό, όπως αντιλαμβάνεστε, αφορά το Σύνταγμα στον πυρήνα του τον ιστορικό, διότι αφορά την κυριαρχία. H ανάπτυξη των φαινομένων αυτών αμφισβητεί την κυριαρχία, ακόμη και τη λεγόμενη διαμοιρασμένη ή περιορισμένη κυριαρχία, δηλαδή την κυριαρχία ακόμη και όπως την έχουμε μοιραστεί με την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω των δοτών αρμοδιοτήτων της που ξεκινούν από τα κράτη μέλη, αλλά και της κυριαρχίας ακόμη και των Ηνωμένων Πολιτειών, διότι οι τεχνολογικοί κολοσσοί οι οποίοι εδρεύουν στις Ηνωμένες Πολιτείες ή μπορεί να εδρεύουν στην Ιρλανδία, γιατί και αυτό είναι ένα πολύ συχνό φαινόμενο για λόγους φορολογικούς και γενικότερα νομικούς, αυτές διεκδικούν κυριαρχία. Δηλαδή ο Ίλον Μασκ ας πούμε ή οι άλλοι μεγάλοι παίκτες στο πεδίο αυτό «παίζουν» με όρους πολιτικούς, διότι εάν μπορείς να έχεις σε τροχιά σύστημα δορυφόρων και εάν μπορείς να παρεμβαίνεις στον πόλεμο στην Ουκρανία παρέχοντας επικοινωνίες χωρίς τις οποίες δεν διεξάγεται ο πόλεμος, ασκείς πράξεις κυριαρχίας, δηλαδή είσαι υποκείμενο του Διεθνούς Δικαίου ανεξαιρέτως του τι θα πει δογματικά το Διεθνές Δίκαιο.
Άρα έχουμε να αντιμετωπίσουμε ένα τέτοιο θέμα και προ αυτού του θέματος η Ευρωπαϊκή Ένωση αρχίζει τώρα να οργανώνει την υποχώρησή της, δηλαδή ρυθμιστικά μειώνει τους καταναγκασμούς, μειώνει τα λεγόμενα διοικητικά βάρη και εισηγείται τροποποιήσεις και της AI act και του GDPR και όλων των κανονισμών που διέπουν την κυβερνοασφάλεια , την ίδια την ανακοίνωση των περιστατικών, δηλαδή μειώνεται η ευαισθησία απέναντι στο φαινόμενο που λέγεται κυβερνοεπίθεση, τα cookies, όλα αλλάζουν.
Ταυτόχρονα πρέπει να σας πω ότι υπάρχει και μία ροπή αντίστροφη πολύ μεγάλου συνταγματικού ενδιαφέροντος στις Ηνωμένες Πολιτείες, γιατί ο Πρόεδρος Τραμπ ο οποίος είναι οπαδός του δόγματος της ενιαίας εκτελεστικής εξουσίας, έχει καταστήσει σαφές πως θεωρεί τα ζητήματα της τεχνητής νοημοσύνης ζητήματα ομοσπονδιακού ενδιαφέροντος και ομοσπονδιακής αρμοδιότητας. Άρα δεν αναγνωρίζει στις Πολιτείες την αρμοδιότητα να νομοθετούν επιβάλλοντας φραγμούς οι οποίοι παρεμποδίζουν το διαπολιτειακό εμπόριο. Ένα κλασικό θέμα του αμερικανικού Συνταγματικού Δικαίου είναι οι ρήτρες που διασφαλίζουν το διαπολιτειακό εμπόριο. Ακόμη και η ρύθμιση για τις αμβλώσεις θεμελιώνεται δογματικά σε διάφορους πυλώνες, ένας από αυτούς είναι το διαπολιτειακό εμπόριο. Άρα έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία ότι έχει καταστήσει σαφές η administration Τραμπ ότι η αρμοδιότητα είναι ομοσπονδιακή και ότι οι πολιτειακές νομοθεσίες δεν πρέπει να προκαταλαμβάνουν και δεν πρέπει να δημιουργούν φραγμούς στη λειτουργία αυτής της ενιαίας αμερικανικής αγοράς, άρα το ίδιο λέει απευθυνόμενο προς την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Είναι τόσο προωθημένα τα θέματα με τα οποία ασχολείται η Φερενίκη Παναγοπούλου που μεταξύ της εξαγγελίας της παρουσίασης και της παρουσίασης αυτού του πληρέστατου βιβλιοθήκη το οποίο το παρουσίασαν οι δύο συνομιλητές μου με πάρα πολύ ωραίο τρόπο, είχαμε και την πρόταση για το digital omnibus και το έγγραφο του Προέδρου Τραμπ για το διαπολιτειακό εμπόριο στις Ηνωμένες Πολιτείες. Άρα τρέχουν τα πράγματα. Βεβαίως όλα αυτά τα οποία ειπώθηκαν συνδέονται με το περιβόητο έγγραφο που έδωσε στη δημοσιότητα πριν λίγες ημέρες ο Λευκός Οίκος, το National Security Strategy στο οποίο επιτιμάται η Ευρωπαϊκή Ένωση, διότι πέφτει θύμα αυτών των κανονιστικών και ρυθμιστικών υπερβολών και καλείται να αντιδράσει, να γίνει πιο δυναμική, πιο παραγωγική και πιο ανταγωνιστική, μαζί με όλα τα άλλα βέβαια τα οποία δεν είναι του παρόντος και τα οποία δεν αφορούν την τεχνητή νοημοσύνη.
Ο ενδελεχής τρόπος με τον οποίο ασχολείται με όλα τα κρίσιμα κεφάλαια η Φερενίκη Παναγοπούλου είναι πραγματικά αξιοθαύμαστος. Ειπώθηκαν όλα τα περί δημοκρατίας, τα έχει γράψει και σε άλλα κείμενά της, τα περί δικαιοσύνης, όταν λέμε δικαιοσύνη, δεν εννοούμε τις υποστηρικτικές λειτουργίες, εννοούμε τη δικαιοδοτική κρίση, το ζήτημα της δικαιοδοτικής κρίσης έχει τεθεί, έχει τεθεί στην Αμερική καταρχάς, διότι η κρίση του δικαστή για την επιβολή προσωρινής κράτησης εξαρτάται σε πολλές πολιτείες από λειτουργίες που δεν είναι ίσως κατά κυριολεξία τεχνητής νοημοσύνης, αλλά έχουν αλγοριθμικό χαρακτήρα. Άρα ένας που είναι φτωχός και μαύρος έχει πολύ περισσότερες πιθανότητες να προφυλακιστεί από κάποιον που είναι πλούσιος, λευκός και προτεστάντης. Άρα αυτό θα προκαλέσει αντιδικίες και αποφάσεις του Ανωτάτου Δικαστηρίου που δεν έχουν ακόμη παραχθεί, αλλά υπάρχει νομολογία πολιτειακού επιπέδου για το θέμα αυτό.
Τα ζητήματα διοίκησης, εκπαίδευσης, όλα αυτά τα αναλύει με εξαιρετικό τρόπο και βεβαίως καταλήγει σε θέματα τα οποία είναι βιοηθικού χαρακτήρα , διά της τεχνητής νοημοσύνης καταλήγουμε στα θέματα βιοηθικής, για αυτό και η αρμόδια Επιτροπή είναι η Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής και Τεχνοηθικής πια, διότι αυτά είναι απολύτως συναφή ζητήματα, το πεδίο στο οποίο θα κριθεί η εξέλιξη αυτή της τεχνητής νοημοσύνης είναι η βιοτεχνολογία. Δεν είναι τυχαίο δηλαδή ότι πέρυσι το βραβείο Νόμπελ Χημείας το πήρε, έχων και κυπριακή καταγωγή εν μέρει, ερευνητής και επιχειρηματίας ο οποίος είναι του χώρου της τεχνητής νοημοσύνης, δεν είναι χημικός, αλλά όταν ερευνά τις πρωτεΐνες στη δυναμική τους, το ότι τις ερευνά με τα μέσα της τεχνητής νοημοσύνης του δίνει προβάδισμα, ένας ερευνητής με τις συμβατικές διαδικασίες δεν μπορεί να τον ανταγωνιστεί. Πήρε λοιπόν το Νόμπελ Χημείας, ο ειδικός της τεχνητής νοημοσύνης.
Τα ζητήματα τα οποία έχουν σχέση με τη ζωή και τον θάνατο, με την ανθρώπινη φύση δηλαδή, με όλα τα εσχατολογικά ερωτήματα, τα υπαρξιακά, τίθενται με πιο επιτακτικό τρόπο τώρα που τα βλέπουμε υπό το πρίσμα της τεχνητής νοημοσύνης, δηλαδή συστημάτων μηχανικών που επιτελούν λειτουργίες οι οποίες, εάν εκτελούνταν συμβατικά, είχαν ανάγκη από την ανθρώπινη νοημοσύνη. Ακόμη τώρα εξακολουθούν να έχουν, αλλά κάποια στιγμή μπορεί να μην έχουν πια μέσα από τη μηχανική μάθηση και συστήματα αυτοβελτίωσης τα οποία μπορεί να τις καταστήσουν από ένα σημείο και μετά αυτόνομες, γιατί κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι δεν θα ξεπεραστεί κάποια στιγμή, ίσως γρήγορα, η κόκκινη γραμμή του διανοητικού ελέγχου του ανθρώπου επί των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης.
Βεβαίως χρειαζόμαστε και μία Ανεξάρτητη Αρχή, όπως σωστά θέτει η Φερενίκη Παναγοπούλου το ζήτημα. Νομίζω όμως ότι δεν έχουμε ανάγκη από πολυτέλειες στο πεδίο αυτό, δηλαδή μία ακόμη Αρχή και μάλιστα συνταγματικά κατοχυρωμένη, αν και οι ενωσιακά κατοχυρωμένες είναι ίσως πιο ασφαλείς νομικά από τις συνταγματικά κατοχυρωμένες, όπως απέδειξε η πράξη, αλλά, εν πάση περιπτώσει, η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, η οποία κάποια στιγμή θα μπορούσε να ενωθεί και με την ΑΔΑΕ και η οποία μπορεί να συμπράττει σε κάποιες από τις αρμοδιότητες της Εθνικής Επιτροπής Τηλεπικοινωνιών και Ταχυδρομείων, όπως πρέπει να συμπράττει και με κάποιες αρμοδιότητες της Επιτροπής Ανταγωνισμού, είναι ένα σχήμα θεσμικό το οποίο νομίζω ότι μπορεί να ανταποκριθεί στις προκλήσεις αυτές.
Χωρίς να υποστούμε την κακή αλλοίωση ενός πνευματικού επαρχιωτισμού, θεωρώντας ότι μπορεί εμείς να κάνουμε κάτι ενώ δεν μπορούμε, έχοντας δηλαδή συνείδηση των μεγεθών μας και των εκκρεμοτήτων που υπάρχουν, νομίζω ότι πράττουμε πάρα πολύ καλά που τα συζητούμε αυτά, με τον πιο ικανό, καταρτισμένο, συστηματικό και επιμελή εισηγητή που είναι η Φερενίκη Παναγοπούλου που μας χάρισε αυτό το βιβλίο για το οποίο και την ευχαριστούμε και τη συγχαίρουμε.-
* Ομότιμος καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ. Πρώην αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης και υπουργός Εξωτερικών.
** Ομιλία σε εκδήλωση του Κέντρου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου ( Ίδρυμα Θ. και Δ .Τσάτσου) με θέμα «Τεχνητή Νοημοσύνη: Προς μια ρύθμιση ή υπερρύθμιση;» που διεξήχθη στην αίθουσα του ΔΣΑ στις 17.12.2025 . Η εκδήλωση οργανώθηκε με αφορμή την έκδοση της διαδικτυακής μονογραφίας της Φερενίκης Παναγοπούλου, Ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΕΕ/2024/1689, Artificial Intelligence Act, ΑI Act): Μια πρώτη συνταγματο-ηθική θεώρηση, 2025.
