Κομοτηνή, 2 Φεβρουαρίου 2026
Ευάγγελος Βενιζέλος
Η Τεχνητή Νοημοσύνη ως ανθρωπολογική πρόκληση για τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου *
[Ομιλία στην εκδήλωση για την παρουσίαση του βιβλίου: Ευρυπίδης Στυλιανίδης (επιμ.), Τεχνητή Νοημοσύνη]
Σεβασμιώτατε, Σοφολογιώτατε, Πανοσιολογιώτατε εκπρόσωπε της Αρμενικής Εκκλησίας, κυρίες και κύριοι πολιτικοί άρχοντες του τόπου, κύριε Περιφερειάρχη, κύριε Δήμαρχε, κυρίες και κύριοι βουλευτές, ενδοξότατε Στρατηγέ, κυρίες και κύριοι, χαίρομαι πολύ που είμαι στην Κομοτηνή για πολλούς λόγους, πρωτίστως γιατί είναι η έδρα της αδερφής Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θράκης με την οποία νιώθω ότι έχω δεσμούς στενούς. Καταρχάς επειδή είναι πολλοί φοιτητές μου που είναι πλέον μέλη του διδακτικού προσωπικού της. Χαίρομαι γιατί η ευκαιρία που με έφερε τη φορά αυτή στην Κομοτηνή, είναι η φιλική πρόσκληση του Ευριπίδη Στυλιανίδη, ενός αγαπητού συναδέλφου και στο πεδίο της πολιτικής, αν κι εγώ τώρα ανήκω πια στον χώρο της μεταπολιτικής, αλλά και στο πεδίο της επιστήμης. Επίσης χαίρομαι πολύ που εξελέγη καθηγητής στη Νομική Σχολή του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου. Το λέω μετά λόγου γνώσεως αυτό γιατί ο Ευριπίδης έχει εκπονήσει μία πολύ ενδιαφέρουσα διατριβή στη Γερμανία στο Συνταγματικό Δίκαιο και είναι μέλος του κύκλου των συνταγματολόγων. Ως εκ τούτου είχε την πρωτοβουλία να διευθύνει αυτή την έκδοση της Νομικής Βιβλιοθήκης, ένα συλλογικό τόμο που διαπερνά οριζόντια την ύλη του Συντάγματός μας, κυρίως των πρώτων 25 άρθρων, την ύλη δηλαδή των θεμελιωδών δικαιωμάτων, από την οπτική γωνία της τεχνητής νοημοσύνης. Αλλά πριν μιλήσουμε γι’ αυτό και για την κατάληξη του βιβλίου που είναι μία πρόταση αναθεώρησης του Συντάγματος και προσθήκης ειδικής διάταξης για την τεχνητή νοημοσύνη, νομίζω ότι θα άξιζε τον κόπο, αποφεύγοντας κατά το μέτρο του δυνατού τις κοινοτοπίες και τα αυτονόητα, να πούμε μερικά πράγματα για την τεχνητή νοημοσύνη από τη δική μας σκοπιά, τη θεσμική.
***
Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι μία ακόμη τεχνολογία, δεν είναι μία νέα βιομηχανική επανάσταση, είναι μία νέα ανθρώπινη κατάσταση, είναι μία ριζική αλλαγή της σχέσης του ανθρώπου με τη μηχανή. Όταν η ανθρωπότητα αντελήφθη τη σημασία που έχει η πυρηνική ενέργεια και ταυτόχρονα έζησε την πρώτη εκτόξευση πυραύλου, του Σπούτνικ το 1957, μία πολύ σπουδαία φιλόσοφος, η Χάνα Άρεντ, που έχει επηρεάσει τη δυτική σκέψη πολύ βαθιά, έγραψε ένα βιβλίο που είχε ακριβώς αυτό τον τίτλο, «Η ανθρώπινη κατάσταση», γιατί θεώρησε ότι η εξέλιξη η τεχνολογική θα αλλάξει την ανθρώπινη κατάσταση. Η Τεχνητή Νοημοσύνη τώρα θέτει ζήτημα μεταανθρωπισμού, transhumanism, δηλαδή θέτει επί τάπητος το ζήτημα της ανθρώπινης φύσης, όχι της προσωπικότητας, όχι της γνώσης, όχι της μάθησης, αλλά αυτής καθεαυτήν της φύσης του ανθρώπου, διότι είναι άλλο να χρησιμοποιείς ένα «ποντίκι» για να κινείς τον υπολογιστή σου κι άλλο να το ενσωματώσεις στο δάκτυλό σου και να το κάνεις τμήμα του σώματός σου. Είναι άλλο να βλέπεις εικόνες επεξεργασμένες υπολογιστικά και άλλο να κάνεις το μάτι σου τμήμα αυτού του υπολογιστικού συστήματος που επιτελεί διεργασίες οι οποίες κανονικά, παραδοσιακά, συμβατικά, προϋποθέτουν ανθρώπινη διανόηση.
Άρα η Τεχνητή Νοημοσύνη ξεπερνά όλα όσα ξέραμε, δεν είναι το διαδίκτυο η Τεχνητή Νοημοσύνη, το πρόβλημα είναι η σύνδεση των δυνατοτήτων της με το διαδίκτυο και κυρίως, το ζήτημα είναι η σύνδεση της Τεχνητής Νοημοσύνης με τη Βιοτεχνολογία. Δεν είναι τυχαίο ότι πέρυσι το Νόμπελ χημείας δόθηκε στον Ντέμι Χασάμπη (Demis Hassabis), Βρετανοκύπριο επιστήμονα των υπολογιστών, που ανέλυσε τη σύνθεση των πρωτεϊνών, όχι επειδή είναι χημικός ή βιοχημικός, αλλά ως μηχανικός υπολογιστών. Άρα η πρόκληση είναι πάρα πολύ μεγάλη και πρέπει να την αντιμετωπίσουμε με ψυχραιμία και κυρίως να την κατανοήσουμε, διότι συντελείται και μάλιστα ερήμην μας. Οποιαδήποτε σκέψη ότι μπορεί να ρυθμίσει την Τεχνητή Νοημοσύνη ένα εθνικό Σύνταγμα μεσαίας χώρας όπως είναι η Ελλάδα ή ότι μπορεί να ρυθμίσει την Τεχνητή Νοημοσύνη η Ευρωπαϊκή Ένωση, επειδή η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ρυθμιστικό οίστρο και ρυθμίζει τα πάντα, κυρίως αυτά που τα ελέγχει τεχνολογικά και χρηματοοικονομικά η Αμερική, είναι μία σκέψη πεπλανημένη, δεν μπορεί να ρυθμίσει απολύτως τίποτα.
Αναπτύσσεται ένας σκληρός ανταγωνισμός μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας για το ποιος έχει την προέχουσα θέση στις εξελίξεις στην Τεχνητή Νοημοσύνη, οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι ακόμη πρώτες αναμφισβήτητα σε όλους τους τομείς, αλλά η Κίνα πλησιάζει, αναδεικνύεται και αυτή σε υπερδύναμη. Είναι εντυπωσιακό το πόσο πίσω είναι η Ρωσία με εξαίρεση ορισμένες στρατιωτικού χαρακτήρα εφαρμογές, κάποιες μεμονωμένες ευρωπαϊκές χώρες, κυρίως η Γαλλία και η Γερμανία έχουν μία παρουσία, όπως και το Ηνωμένο Βασίλειο. Η Ελλάδα στη συνολική παγκόσμια κατάταξη κατέχει την 42η θέση παγκοσμίως, όχι άσχημα για τα δεδομένα μας, αλλά όποιος νομίζει ότι η συμμετοχή στην τεχνητή νοημοσύνη είναι να φιλοξενείς data centers τα οποία θέλουν πάρα πολύ μεγάλη ενέργεια και είναι ένα οικολογικό πρόβλημα, χωρίς να σου δίνουν καμία συμμετοχή στην παραγωγή της γνώσης, είναι μακριά νυχτωμένος.
Για να έχετε μία αίσθηση του πού βρίσκεται η Ευρωπαϊκή Ένωση σε αυτό το σύμπαν, θα σας πω ότι στην Ευρώπη υπάρχει μόνο το 5% της συνολικής παγκόσμιας υπολογιστικής δύναμης και στην Ευρώπη διοχετεύεται μόνο το 6% των κεφαλαίων που επενδύονται σε τεχνολογίες αιχμής σε σχέση με την τεχνητή νοημοσύνη. Τόσο μικρή είναι η συμμετοχή της Ευρώπης συνολικά. Άρα πρέπει να είμαστε προσγειωμένοι και να θυμόμαστε πάντα ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη εκθετικά μεγαλώνει, διότι Τεχνητή Νοημοσύνη σημαίνει τεχνητή μάθηση, δηλαδή η μηχανή προσαρμόζεται μόνη της και ξεπερνά τον δημιουργό της, σημαίνει επεξεργασία μεγάλων γλωσσικών μοντέλων, άρα στην πραγματικότητα αποσπά το βασικό χαρακτηριστικό του ανθρώπου που είναι ο λόγος και βεβαίως τεχνητή νοημοσύνη σημαίνει και υπολογιστική όραση, computer vision, δηλαδή δυνατότητα να βλέπεις και να ερμηνεύεις οπτικές πληροφορίες. Φανταστείτε πόση μεγάλη σημασία έχει μία απεικονιστική εξέταση, μία μαγνητική τομογραφία, μία μαστογραφία, να μην τη βλέπει μόνο ο ακτινολόγος ή ο πυρηνικός γιατρός, αλλά να τη βλέπει η Τεχνητή Νοημοσύνη η οποία μπορεί να τη συγκρίνει με εκατομμύρια δεδομένα και να καταλήγει σε διαγνώσεις οι οποίες έχουν διεισδυτικότητα μη συγκρίσιμη με τη διεισδυτικότητα που έχει το μάτι ενός καλά εκπαιδευμένου γιατρού.
Άρα εδώ μιλάμε για ένα φαινόμενο το οποίο κατακλύζει τα πάντα, η δε παραδοσιακή ευρωπαϊκή αντίληψη, ότι θα τα ρυθμίσουμε αυτά, όπως ρυθμίσαμε τα προσωπικά δεδομένα με τον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων ή όπως νόμιζαν κάποιοι πριν από μερικά χρόνια ότι θα εκδώσουμε την πράξη, τον κανονισμό για την Τεχνητή Νοημοσύνη, την AI Act και θα τα ρυθμίσουμε αυτά, έχει ήδη διαψευστεί. Τα «μαζεύει» η Ευρωπαϊκή Ένωση, ήδη από τις 19 Νοεμβρίου 2025 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έθεσε σε διαβούλευση νέο σχέδιο κανονισμού για την Τεχνητή Νοημοσύνη, το Digital Omnibus που προσεγγίζει την αμερικανική αντίληψη η οποία είναι εξαιρετικά επιθετική, τονίζει διαρκώς ότι με αυτά που κάνει κανονιστικά η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί να αναπτυχθεί τεχνολογικά, χάνει το τρένο της αγοράς και τώρα περιμένουμε να δούμε την αντίδραση και του Συμβουλίου και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σε αυτή τη μεταστροφή της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία δείχνει την πραγματικότητα του συσχετισμού των δυνάμεων, διότι είναι πολύ λίγες και μεσαίες οι ευρωπαϊκές εταιρίες οι οποίες έχουν πραγματική επίδοση στα θέματα αυτά.
Όλοι τώρα στην Ελλάδα ασχολούνται με το Chat GPT, δεν ασχολούνται με τις γαλλικές εφαρμογές. Άρα έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία να είμαστε ρεαλιστές και ο ρεαλισμός έχει σχέση και με το κανονιστικό ζήτημα. Ποιος θα θεσπίσει τους κανόνες; Μπορεί μία σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης, έστω πρότυπη; Όχι, δυστυχώς, δεν μπορεί, όπως δεν μπορεί ούτε ο Κανονισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Θα μπορούσε το Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών, θα μπορούσε η νομολογία του Ανωτάτου Δικαστηρίου των Ηνωμένων Πολιτειών χωρίς καν αναθεώρηση του αμερικανικού Συντάγματος η οποία πολύ δύσκολα επιτυγχάνεται, είναι μία πολύ δυσκίνητη διαδικασία. Αλλά τι να το κάνεις αυτό; Μήπως πρόκειται να αναθεωρήσει το Σύνταγμά της η Κίνα; Ένα αυταρχικό καθεστώς το οποίο δεν λέει ότι είναι δημοκρατικό, αλλά λέει ότι πιστεύει στην meritocracy, στην αξιοκρατία, σε ένα μοντέλο βασισμένο στον Κομφουκιανισμό και σε μία ανάγνωση του Μαρξισμού, πρόκειται να αποδεχθεί λύσεις οι οποίες είναι συμβατές με τη δική μας δυτική θεώρηση των πραγμάτων; Όχι. Άρα σε παγκόσμιο επίπεδο είμαστε μειοψηφία. Να έχετε υπόψη σας ότι οι πληθυσμοί που ζουν υπό συνθήκες φιλελεύθερης δημοκρατίας είναι μόλις 900.000.000, είναι το 1/10 του παγκόσμιου πληθυσμού, τα 9/10 ζουν υπό συνθήκες αυταρχικών ή ολοκληρωτικών καθεστώτων και οι εξελίξεις τρέχουν.
Η εφαρμογή που παρουσίασε ο κ. Καρατζάς προηγουμένως για αυτό το Chatbook είναι μία εφαρμογή που διατίθεται από το Chat GPT, την έχω πάρει πολύ φθηνά και την εφαρμόζω στα δικά μου βιβλία. Άρα δεν ξέρεις τι είναι καινοτόμο πλέον, μπορείς να έχεις απευθείας διερμηνεία από/προς όλες τις γλώσσες σε οποιαδήποτε συνάντηση, εδώ θα μπορούσαμε να έχουμε τώρα διερμηνεία από όλες τις γλώσσες προς όλες τις γλώσσες.
Αυτά λοιπόν επηρεάζουν προφανώς τη φιλελεύθερη δημοκρατία που είναι μειονοτική και που κλονίζεται και εσωτερικά, γιατί είναι διχασμένη η αμερικανική και η ευρωπαϊκή αντίληψη πλέον περί φιλελεύθερης δημοκρατίας. Αλλά προσέξτε και τι άλλο συμβαίνει, φιλελεύθερη δημοκρατία είναι η αντιπροσωπευτική δημοκρατία, έτσι γεννήθηκε και εξελίχθηκε τους τελευταίους τρεις αιώνες. Τώρα η Τεχνητή Νοημοσύνη και το διαδίκτυο αίρουν τους τεχνικούς φραγμούς της άμεσης συμμετοχής, αλλά εάν πράγματι μπορούμε να έχουμε άμεση συμμετοχή, δεν έχουμε ανάγκη από διαμεσολάβηση και από αντιπροσώπευση, κλονίζεται ο ρόλος των κομμάτων, ο ρόλος των κοινοβουλίων, όλο το θεσμικό οικοδόμημα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, ακόμη και της μετα-αντιπροσωπευτικής όπως έχω πει εδώ και αρκετά χρόνια. Αλλάζει το forum publicum, ο δημόσιος χώρος, διότι πλέον αυτός είναι ψηφιακός, είναι μία σφαίρα που έχει τη δική της επικράτεια, τους δικούς της κανόνες, δεν γνωρίζει σύνορα και βεβαίως δεν υπόκειται σε ρύθμιση, όπως είπαμε, αλλοιώνονται τα δεδομένα του δημοσίου λόγου και επηρεάζεται η πολιτική συμπεριφορά. Όχι επειδή κάποτε βγήκε το αγγελτήριο του θανάτου ενός υποψηφίου βουλευτή, γνώριμού μου, τον είχα προλάβει στη Βουλή, στο υπόλοιπο Αττικής τότε, ότι πέθανε την παραμονή των εκλογών και έχασε τους σταυρούς, ενώ ήταν ολοζώντανος! Τώρα μπορεί να αλλοιωθεί το περιεχόμενο αυτών που λες και να εμφανιστείς να το λες και να μην μπορείς να εξηγήσεις ότι δεν είσαι εσύ αυτός που το είπε. Βεβαίως μπορεί να επέλθει αλλοίωση των δημοκρατικών διαδικασιών, αλλοίωση τεχνική που αφορά την εκλογική διαδικασία, την καταμέτρηση -στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι πολύ πίσω από την Ευρώπη στα ζητήματα εγκυρότητας των εκλογικών διαδικασιών και εξαγωγής αποτελεσμάτων - αλλά και η αλλοίωση η ουσιαστική, διανοητική και η συναισθηματική, αλλοίωση του τρόπου σχηματισμού της πολιτικής βούλησης, άρα υπάρχει ζήτημα δημοκρατίας.
Φυσικά υπάρχει ζήτημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, διότι οι μεγάλοι τεχνολογικοί πάροχοι δεν δεσμεύονται στην πραγματικότητα από τις επιταγές των Συνταγμάτων και των διεθνών συμβάσεων, όπως είναι η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Ακόμη και αν δεχθούμε ότι τριτενεργούν, όπως λέμε, τα δικαιώματα και δεσμεύουν και αυτούς που έχουν ιδιωτική εξουσία, ότι έχουν οριζόντια ισχύ, κάτι το οποίο δεν είναι τόσο αυτονόητο, εν πάση περιπτώσει πρέπει να έχεις και τα μέσα να επιβάλεις την οριζόντια ισχύ και την επιβάλεις επειδή εν τέλει κάποιο δικαστήριο εθνικό ή έστω διεθνές κρίνει και με την απόφαση του επιβάλει το σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από τον ιδιώτη που τα παραβιάζει.
Τώρα αυτό είναι εξαιρετικά δύσκολο. Ούτως ή άλλως και χωρίς τεχνητή νοημοσύνη στο διαδίκτυο οι μεγάλες πλατφόρμες είχαν τα δικά τους «συνταγματικά δικαστήρια», όπως το πάνελ του facebook.
Τεχνητή Νοημοσύνη όμως δεν είναι το διαδίκτυο, δεν είναι καν ο αλγόριθμος, ο αλγόριθμος είναι ένας μαθηματικός τύπος. Η αλγοριθμική διοίκηση δεν είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη, η Τεχνητή Νοημοσύνη υπερβαίνει τον αλγόριθμο, τον αλλοιώνει, τον κατασκευάζει η ίδια. Τώρα η ίδια η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να προετοιμάσει και να επιβάλει τη μετεξέλιξή της, άρα τα ζητήματα αποκτούν άλλες διαστάσεις. Έχει λοιπόν πολύ μεγάλη σημασία να δούμε αν τα ανθρώπινα δικαιώματα ισχύουν σε αυτήν τη νέα παγκόσμια επικράτεια, σε αυτήν τη νέα σφαίρα και κυρίως στον πιο ευαίσθητο τομέα που είναι, όπως είπα και προηγουμένως, η σχέση με τη βιοτεχνολογία. Αλλοιώνεται η αίσθηση που έχουμε περί ανθρώπου, περί αξίας του ανθρώπου, η αίσθηση που έχουμε για το πρόσωπο, για το ψηφιακό αποτύπωμα, για την ψηφιακή μνήμη, για την ψηφιακή αθανασία, διότι ο άνθρωπος πεθαίνει αλλά υπάρχει ως άβαταρ, μένει το υλικό του το ψηφιακό, το site του μπορεί να δίνει απαντήσεις σε σύγχρονα ερωτήματα. Αυτό θέτει ζητήματα νομικά κολοσσιαία, ακόμη και τεράστια θεολογικά ερωτήματα . Υπάρχει ένας οριζόντιος οικουμενικός κίνδυνος για τα ανθρώπινα δικαιώματα και το κράτος δικαίου.
Να μη σας κουράσω για το πώς μπορεί η ΤΝ να επηρεάσει τη νομοθετική εξουσία ή την άσκηση της δημόσιας διοίκησης, αλλά θα σας πω τι γίνεται με τη δικαιοσύνη και δεν αναφέρομαι στις υποστηρικτικές λειτουργίες, στην αναδίφηση της νομολογίας, στην αναζήτηση της βιβλιογραφίας, στην προετοιμασία του φακέλου, αλλά στη δικαιοδοτική κρίση καθεαυτήν. Η νομοθεσία περί Ελεγκτικού Συνεδρίου προβλέπει ότι πρέπει το δικόγραφο να κατατίθεται έτοιμο προς σάρωση, ώστε να μπορεί να αναγνωριστεί ποια είναι η μείζων σκέψη του δικανικού συλλογισμού, άρα σε ποια κατηγορία υποθέσεων ανήκει, αλλά να καταγραφούν και τα πραγματολογικά δεδομένα, δηλαδή πάμε στην ελάσσονα σκέψη του δικανικού συλλογισμού και απομένει μόνον τώρα η συνάντηση των δύο σκέψεων, της μείζονος και της ελάσσονος, για να διατυπωθεί η δικαιοδοτική κρίση, επειδή υπάρχει μεγάλη ομοιομορφία υποθέσεων συνταξιοδοτικού χαρακτήρα, ας πούμε.
Αλλά φανταστείτε ότι τώρα μία μεγάλη συζήτηση στην Αμερική είναι πώς λειτουργούν τα κριτήρια της Τεχνητής Νοημοσύνης για την κρίση περί επιβολής προσωρινής κράτησης, όπου τα στερεότυπα λειτουργούν βεβαίως, γιατί είναι διαφορετικό να είσαι μαύρος και φτωχός και διαφορετικό λευκός, προτεστάντης και πλούσιος. Άρα τα ζητήματα αποκτούν διαστάσεις, οι οποίες είναι ανατρεπτικές όλων των δεδομένων. Αμφισβητείται ο πυρήνας της κυριαρχίας, ο πυρήνας της κρατικότητας και ο πυρήνας βεβαίως της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου. Μήπως μπορούμε να υψώσουμε τείχη; Μπορούμε να κάνουμε μία ικανοποιητική και αυστηρή ευρωπαϊκή ρύθμιση; Είδαμε προηγουμένως ότι αυτό δημιουργεί αντιδράσεις χλευασμού εκ μέρους των Ηνωμένων Πολιτειών, αντίστοιχους με τους χλευασμούς για την ευρωπαϊκή αντίληψη ως προς την woke κουλτούρα. Μπορούμε να βάλουμε μία διάταξη στο ελληνικό Σύνταγμα που την έχει επεξεργαστεί ο Ευριπίδης Στυλιανίδης στο βιβλίο; Μπορούμε να τη βάλουμε, αλλά μη νομίζουμε ότι έχουμε πετύχει κανένα κανονιστικό αποτέλεσμα.
Πριν από 25 χρόνια, όταν ήμουν ο εισηγητής της αναθεώρησης του Συντάγματος, της πιο εκτεταμένης και φιλόδοξης που έχει γίνει ποτέ, της σχεδόν ολικής αναθεώρησης του 2001, που διήρκησε έξι χρόνια, από το 1995 έως το 2001, και αναψηλάφησε το σύνολο της συνταγματικής ύλης, προσθέσαμε μία διάταξη για την κοινωνία της πληροφορίας, το δικαίωμα συμμετοχής στην κοινωνία της πληροφορίας, τόσο αθώα, να μην αποκλείεται κανείς από τις δυνατότητες της κοινωνίας της πληροφορίας. Κανείς δεν μπορεί να αποκλειστεί από τις δυνατότητες της Τεχνητής Νοημοσύνης, αλλά μπορείς να την οριοθετήσεις;
Άρα έτσι πρέπει να αξιολογήσουμε και τις σημερινές ανακοινώσεις του Πρωθυπουργού για την πρόθεση που έχει το κυβερνών κόμμα να κινήσει τη διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος. Είχα την ευκαιρία να πω, απευθυνόμενος και στους εκπροσώπους του Τύπου πριν την εκδήλωση, ότι πρέπει να ξέρουμε πάρα πολύ καλά, από την άποψη αυτή, τρία πράγματα. Αυτά αφορούν και το ζήτημα της Τεχνητής Νοημοσύνης, αφορούν τα πάντα, από το ζήτημα της εκλογής του Προέδρου της Δημοκρατίας, μέχρι την ποινική ευθύνη των Υπουργών και από το ζήτημα των μη κρατικών πανεπιστημίων μέχρι την προστασία του φυσικού, δομημένου και πολιτιστικού περιβάλλοντος, τα πάντα.
Πρώτον, της αναθεώρησης του Συντάγματος προηγείται ο σεβασμός του. Πρώτα πρέπει να σεβόμαστε τη συνταγματική τάξη και μετά να σκεφτόμαστε πώς θα την αναθεωρήσουμε. Πρώτα πρέπει να αξιοποιήσουμε πλήρως τα κοιτάσματα τα κανονιστικά που διαθέτει το υπάρχον Σύνταγμα και τα οποία είναι ανεκμετάλλευτα και μετά να δούμε αν χρειάζεται να αλλάξουμε κάτι σε αυτό.
Δεύτερον, ευτυχώς για τη δημοκρατία, τη συνταγματική δημοκρατία, για την αναθεώρηση του Συντάγματος απαιτείται πάντα οργανωμένη και βαθιά συναίνεση, για αυτό και το Σύνταγμα απαιτεί αυξημένη πλειοψηφία τριών πέμπτων, 180 βουλευτών, στην πρώτη ή τη δεύτερη Βουλή, η δεύτερη είναι η πιο κρίσιμη γιατί καταρτίζει τις αναθεωρημένες διατάξεις. Άρα χρειάζεται ικανότητα διαλόγου, ικανότητα συνεννόησης, σεβασμός της αντιπολίτευσης προς την συμπολίτευση και το αντίθετο. Το ζητούμενο δεν είναι να φέρει το ένα κόμμα το άλλο σε δύσκολη θέση, αλλά να υπάρξει σύμπτωση απόψεων. Δεν έχουμε την ικανότητα τέτοιου διαλόγου και τέτοιων συναινέσεων στη χώρα μας, γιατί έχει γίνει εδώ και πάρα πολύ καιρό η επιλογή της σύγκρουσης. Είναι πολύ δύσκολο να πετύχεις συναινέσεις για την αναθεώρηση, όταν δεν μπορείς να πετύχεις συναινέσεις για να στελεχώσεις τις ανεξάρτητες αρχές με 3/5 στη διάσκεψη των Προέδρων της Βουλής στην οποία κυριαρχεί το πρώτο κόμμα, διαθέτει το μεγαλύτερο μέρος των μελών, δεν είναι αναλογική η εκπροσώπηση. Επίσης είναι πολύ δύσκολο να το πετύχεις αυτό όταν διεξάγεται δίκη για τις υποκλοπές στο Μονομελές Πλημμελειοδικείο Αθηνών ή όταν λειτουργεί εξεταστική επιτροπή στη Βουλή για τον ΟΠΕΚΕΠΕ. Άρα πρέπει να δούμε, η παρούσα Βουλή μπορεί να έχει την αναγκαία πλειοψηφία; Δύσκολο. Η επόμενη; Πρέπει να δούμε εάν μπορεί να στηρίξει μία κυβέρνηση, να διαμορφώσει τις τυπικές προϋποθέσεις της διακυβέρνησης. Η χώρα πρέπει να καταστεί έστω τυπικά διακυβερνήσιμη προκειμένου να καταστεί το Σύνταγμα αναθεωρήσιμο, αλλιώς δεν έχει νόημα να συζητάμε.
Τρίτον, ίσως και το σημαντικότερο, είναι ότι δεν είμαστε μόνοι μας πλέον στον κόσμο, έχει αλλάξει η έννοια του εθνικού Συντάγματος. Δεν υπάρχει μονοπώλιο υπεροχής, δεν υπάρχει αυτάρκεις κάθε έννομής τάξης, συνυπάρχουμε με άλλες έννομες τάξεις, με τη διεθνή, κυρίως με το Διεθνές Δίκαιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και με την Ενωσιακή, με την έννομη τάξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Διεκδικούν και αυτές την υπεροχή τους και το είδαμε αυτό στο ζήτημα των μη κρατικών πανεπιστημίων πολύ έντονα, το βλέπουμε με την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία πολύ έντονα. Άρα οτιδήποτε γίνει στην αναθεώρηση τελεί υπό διεθνή δικαστικό έλεγχο, θα ελεγχθεί από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στο Στρασβούργο και από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο Λουξεμβούργο. Δεν είμαστε μόνοι μας και τα όρια που περιγράφει το Σύνταγμα στο άρθρο 110 έχουν διευρυνθεί πάρα πολύ λόγω της πολλαπλότητας των εννόμων τάξεων και της αλληλοπεριχώρησης, όπως λέμε, των εννόμων τάξεων.
Άρα είναι εξαιρετικά σημαντικό να δούμε όλη αυτή την ύλη όπως την είδε με εξαιρετικά εμπεριστατωμένο τρόπο ο τόμος που διηύθυνε ο Ευριπίδης Στυλιανίδης, να δούμε και την πρόταση για την προσθήκη μίας διάταξης στο ελληνικό Σύνταγμα, αλλά η διάταξη αυτή είναι διάταξη σύνδεσμος όπως λέμε τεχνικά, είναι μία διάταξη υποδοχής της διεθνούς και της ενωσιακής έννομης τάξης, καθώς το φαινόμενο αυτό της Τεχνητής Νοημοσύνης θα μετεξελίσσεται και θα διογκώνεται καθημερινά και πρέπει αυτό να μπορούμε να το παρακολουθούμε στο μέτρο που συνιστά πρόβλημα για τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και το κράτος δικαίου. Άρα χρειαζόμαστε στην πραγματικότητα ένα σημείο επαφής το οποίο το έχουμε ούτως ή άλλως, στο άρθρο 28 του Συντάγματος, αλλά και να μην το είχαμε ρητά –που το έχουμε ρητά– θα προέκυπτε ερμηνευτικά.
Χαίρομαι λοιπόν γιατί το βιβλίο έχει την προνοητικότητα και την ευελιξία να διατηρεί την αξία του όσο προχωρούν οι εξελίξεις, δεν τελείωσε την ημέρα που γράφτηκε ούτε την ημέρα που εκτυπώθηκε και αυτό είναι το μεγαλύτερο προσόν. Είμαι βέβαιος ότι και από εδώ, από την Κομοτηνή, από τη Θράκη, παρακολουθείτε με τη σοβαρότητα και την επιφυλακτικότητα και την αγωνία που απαιτείται τις εξελίξεις αυτές, οι οποίες σας αφορούν άμεσα. Αφορούν τα πάντα, αφορούν δηλαδή κάθε πολίτη και κάθε επιχείρηση και κάθε οντότητα της τοπικής αυτοδιοίκησης, κάθε τοπική κοινωνία, διότι μπορούν όλα αυτά να λειτουργήσουν διπλά όπως πάντα, και ως απειλή και ως ευκαιρία, και θέλω να ελπίζω ότι τέτοιες συναντήσεις όπως η σημερινή θα βοηθήσουν ώστε να οξυνθεί η ικανότητά μας να τις χρησιμοποιήσουμε ως ευκαιρία.-
* Ομιλία στην εκδήλωση για την παρουσίαση του βιβλίου: Ευρυπίδης Στυλιανίδης (επιμ.) , Τεχνητή Νοημοσύνη: Ανθρώπινα Δικαιώματα, Δημοκρατία & Κράτος Δικαίου, Νομική Βιβλιοθήκη, 2025, στην Κομοτηνή ( Μέγαρο Μουσικής ), 2.2.2026 . Συμμετείχαν επίσης ο Θ. Ρουσσόπουλο και ο συγγραφέας , με συντονίστρια την Μαρία Νικόλτσιου
