Ομιλία Ευάγγελου Βενιζέλου στην εκδήλωση που διοργάνωσε η διαΝΕΟσις με θέμα, Θεσμοί και ανάπτυξη

26 Νοεμβρίου 2025

Ομιλία Ευάγγελου Βενιζέλου στη δημόσια εκδήλωση που διοργάνωσε η διαΝΕΟσις με θέμα, «Θεσμοί και ανάπτυξη: Πώς θα τρέξουμε πιο γρήγορα από τις προκλήσεις» στην Εθνική Πινακοθήκη, αμφιθέατρο «Ίδρυμα Ωνάση», στην ενότητα «Σύγχρονοι Θεσμοί. Σύγχρονη Κοινωνία»*

Μ. Σαράφογλου: Κύριε Βενιζέλο, κύριε Πρόεδρε, από τη διακυβέρνηση εκ των έσω, εκεί δηλαδή που λαμβάνονται αποφάσεις για το αν ένας νόμος θα παραμείνει στα χαρτιά ή θα υλοποιηθεί, πόσο μεγάλο είναι το χάσμα ανάμεσα στη φιλοσοφία ενός νόμου και στην εφαρμογή του και πού οφείλεται αυτό το κενό; Επιτρέψτε μου να βάλω στο τραπέζι και το συμπέρασμα μιας πρόσφατης έρευνας του Κέντρου Φιλελεύθερων Μελετών, ότι είναι δαιδαλώδης ουσιαστικά ο τρόπος που λειτουργεί η νομοθεσία στην Ελλάδα, δηλαδή ότι έχουμε πολλούς νόμους, δυσνόητους, πολλές φορές είναι διατυπωμένοι με γλώσσα που δεν είναι κατανοητή, έχουν πολλές διατάξεις και επιπλέον επιδέχονται και ερμηνειών που αντιφάσκουν μεταξύ τους.

Ευ. Βενιζέλος: Τώρα θέτουμε ένα πολύπλοκο αλλά κλασικό ζήτημα. Η κρίση του νόμου είναι ένα πολύ παλιό φαινόμενο. Θα έλεγα ότι ήδη από τον Μεσοπόλεμο παρακολουθούμε φάσεις της κορύφωσης του φαινόμενου αυτού.

Περισσότερα …

Euro2day. Ευ. Βενιζέλος: Η κρίση του δυτικού παραδείγματος

24.11.2025

Άρθρο Ευάγγελου Βενιζέλου για το αφιέρωμα του Euro2day σε συνεργασία με τους NY Times, World Review: Στη δίνη των συγκρούσεων

Η κρίση του δυτικού παραδείγματος

Είναι πολύ πιθανό το 2025 να καταγραφεί στην Ιστορία ως η χρονιά της κρίσης του δυτικού παραδείγματος. Το νέο στοιχείο είναι η εσωτερική αμφισβήτηση της Δύσης ως στρατηγικής οντότητας βασισμένης στην ευρωαμερικανική συμμαχία. Τώρα ο Πρόεδρος των ΗΠΑ αναδέχεται την ηγεσία της Δύσης μόνο υπό την προϋπόθεση ότι οι άλλοι εταίροι της Δύσης (κατά βάση ΕΕ, ΗΒ, Καναδάς, Αυστραλία, Ν. Ζηλανδία ) αποδέχονται την αμερικανική αντίληψη περί εχθρού και κινδύνου και αναλαμβάνουν το κόστος της ασφάλειάς τους και το μερίδιο που τους αναλογεί ως προς την ασφάλεια της Δύσης. Κόστος που είναι αλήθεια ότι επωμίζονται έως τώρα σε δυσανάλογα μεγάλο ποσοστό οι ΗΠΑ. Η θεμελιώδης παραδοχή ότι η ασφάλεια της Ευρώπης είναι ζήτημα κοινού ευρωατλαντικού ενδιαφέροντος έχει τεθεί υπό αμφισβήτηση.

Περισσότερα …

ELTA | Ευάγγελος Βενιζέλος, Ο κίνδυνος του δικανικού μετα- ανθρωπισμού

20 Νοεμβρίου 2025

Ευάγγελος Βενιζέλος 

Ο κίνδυνος του δικανικού μετα- ανθρωπισμού
και οι υφιστάμενοι φραγμοί σε επίπεδο κανόνων αυξημένης τυπικής ισχύος *

Θέλω να ευχαριστήσω  την Ευρωπαϊκή Ένωση Νομικής Τεχνολογίας (European Legal Technology Association - ELTA) που μου έκανε την τιμή να με καλέσει να πω λίγα λόγια στην αρχή αυτής της εσπερίδας, η οποία κατά το πρόγραμμα, είναι φιλόδοξη, πολύ καλά δομημένη, στοχευμένη και νομίζω ότι θα κομίσει κάτι καινούριο στη συζήτηση αυτή που είναι διεθνής. Πράγμα δύσκολο, διότι αυτή τη στιγμή ο κίνδυνος να κατακλυστεί κανείς από κοινοτοπίες είναι εξίσου μεγάλος με τους κινδύνους της Τεχνητής Νοημοσύνης. Άρα πρέπει και εγώ να αντιμετωπίσω παραλλήλως δύο κινδύνους, την Τεχνητή Νοημοσύνη καθεαυτή και τις κοινοτοπίες γύρω από αυτή.

Βεβαίως είναι επίσης ακριβές ότι ζούμε το δράμα της Ευρώπης και στο θέμα αυτό, γιατί η ΕΕ είναι ένας ρυθμιστικός και κανονιστικός γίγαντας, αλλά η θέση που κατέχει στον διεθνή ανταγωνισμό, τον τεχνολογικό, τον οικονομικό και κατά συνέπεια τον διεθνοπολιτικό στο πεδίο της Τεχνητής Νοημοσύνης, είναι υποδεέστερη. Δεν είναι ευκαταφρόνητη, είναι μία σημαντική δύναμη και η Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά είναι εμφανώς τρίτη και έχει αφήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα να κινούν την ατμομηχανή της νέας τεχνολογίας, ανταγωνιζόμενες μεταξύ τους. Στο  πεδίο των  νέων  τεχνολογιών και της Τεχνητής Νοημοσύνης θα κριθεί πόσο γρήγορα και σε ποιο βαθμό, η Κίνα θα γίνει και αυτή μία κανονική υπερδύναμη ενώ τώρα δεν είναι ακόμα τέτοια και άρα για ένα διάστημα μεταβατικό, οι Ηνωμένες Πολιτείες ασκούν  το προνόμιο της μόνης υπερδύναμης, με την αυστηρή έννοια του όρου.

Ο ανταγωνισμός βέβαια αυτός, όπως είναι προφανές, διεξάγεται πλέον σε ένα κλίμα στη διεθνή οικονομία που διαφέρει ριζικά από αυτό που ίσχυε πριν από την ανάληψη των καθηκόντων του Προέδρου Τραμπ. Η παγκοσμιοποίηση όπως την ξέραμε μέχρι τον Ιανουάριο του 2025 έχει αλλάξει ριζικά, με μόνη τη βούληση, ακριβέστερα τον ακραίο βολονταρισμό ενός ανθρώπου, που είναι όμως ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτείων. Ο οποίος έχει πει με κάθε δυνατή ευκαιρία και σε κάθε τόνο, ότι δεν πιστεύει στην αυτορρυθμιστική ικανότητα της αγοράς και πως θεωρεί ότι έχει τη συνταγματική αρμοδιότητα, την οποία πλέον μεταφέρει και στο πεδίο της διεθνούς πολιτικής και άρα της δικής του αντίληψης για το Διεθνές Δίκαιο, να ασκεί  υπερτελείς –δηλαδή υπέρ ενός συγκεκριμένου σκοπού– παρεμβάσεις, στη λειτουργία της αγοράς, περιλαμβανομένης της χρήσης των φυσικών πόρων και της παραγωγής τεχνολογικών καινοτομιών και επιτευγμάτων.

Αυτό που παρακολουθούμε είναι η υπερπολιτικοποίηση των διεθνών οικονομικών σχέσεων, της παρέμβασης του κράτους στην οικονομία. Υπάρχει ένας νέος κρατισμός ο οποίος βεβαίως εκδηλώνεται πρωτίστως στο πεδίο των νέων τεχνολογιών όπου συνοψίζονται όλα, οι κίνδυνοι για τη δημοκρατία αλλά και οι κίνδυνοι για την οικονομία, γιατί η ίδια η νέα τεχνολογία έχει εξελιχθεί σε μία πιθανή «φούσκα» χρηματιστηριακή, η οποία μπορεί να αλλάξει τα δεδομένα της διεθνούς χρηματοοικονομικής σφαίρας.

Άρα οι κίνδυνοι είναι τεράστιοι και δεν είναι μόνον οι εμφανείς, δηλαδή ο κίνδυνος του μετα-ανθρωπισμού, ο ανθρωπολογικός κίνδυνος, αυτός που είχε εντοπίσει η Χάνα Άρεντ το 1957/1958 επειδή η Σοβιετική Ένωση εκτόξευσε το Σπούτνικ, δηλαδή είχε συντελεστεί ένα επίτευγμα τεχνολογικό πάρα πολύ μικρό σε σχέση με αυτό που συμβαίνει στον χώρο της Τεχνητής Νοημοσύνης. Τότε όμως μίλησε η Χάνα Άρεντ για την «ανθρώπινη κατάσταση», θεωρούσε ότι στην πραγματικότητα έχει επέλθει μία τομή στην ίδια την ανθρώπινη φύση. Φανταστείτε λοιπόν ότι, πρώτον, αντιμετωπίζουμε αυτό το πρόβλημα, και, δεύτερον, ένα πάρα πολύ σοβαρό πρόβλημα ασφάλειας, διότι αυτή τη στιγμή στους διεξαγόμενους πολέμους έχει φανεί ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη αλλάζει την τεχνολογία του πολέμου. Άρα είναι η χρηματοοικονομική σφαίρα και οι κίνδυνοί της, η τεχνολογία καθεαυτή και οι κίνδυνοί της και η τεχνολογία του πολέμου . Όλα αυτά μαζί είναι πολλά.

Οι εφαρμογές της Τεχνητής Νοημοσύνης στο οικοσύστημα της δικαιοσύνης συνιστούν τη δοκιμασία και την αμφισβήτηση του εσχάτου καταφυγίου. Εάν στο ultimum remedium αλλάξουν τα δεδομένα, τότε θα έχουμε αλυσιδωτές αλλαγές σε όλα, με κορυφαία βεβαίως την αλλαγή στην ίδια την αυτοσυνειδησία του ανθρώπου, δηλαδή στο ανθρώπινο πρόσωπο, στην αξία του ανθρώπου, στην ακεραιότητα της αξίας του –εάν μπορώ να χρησιμοποιήσω τους όρους αυτούς– γιατί εάν σπάσει η γραμμή άμυνας που απαγορεύει, όχι την κλωνοποίηση αλλά το υβρίδιο ανθρώπου και Τεχνητής Νοημοσύνης, πλέον θα μιλάμε για ριζικώς διαφορετικά δεδομένα που αφορούν κάτι παρόμοιο με τη σύγκρουση και τη συνύπαρξη  μεταξύ του homo sapiens και του neanderthal. Ίσως τα πιο κρίσιμα ζητήματα είναι τα γενετικά καθώς όσα συζητούμε για την Τεχνητή Νοημοσύνη, συνδέονται με τη βιοτεχνολογία,  φυσικά και με την κλιματική κρίση.

Η κλιματική κρίση είναι χρήσιμη στον συλλογισμό μου ως γέφυρα, μετά από τη γνωστή σε όλους σας γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης μετά από αίτημα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, για την κλιματική κρίση και τις υποχρεώσεις των κρατών να λάβουν μέτρα που θεμελιώνονται σε μία συνολική και συνθετική θεώρηση του Διεθνούς Δικαίου και όχι σε επιμέρους συμβάσεις, οι οποίες διαμορφώνουν την εικόνα της fragmentation, της αποσπασματοποίησης του Διεθνούς Δικαίου, ενώ η συνολική θεώρηση ερμηνευτικά συνάγει κανόνες οι οποίοι δεν ανήκουν μεν κατά ακριβολογία στο jus cogens, ακόμη τουλάχιστον, αλλά πάντως το δικαστήριο έκανε δεκτό ότι ισχύουν erga omnes. Αυτή η θεώρηση μας επιτρέπει ευθύς εξαρχής να κατανοήσουμε ότι δεν έχουμε περιθώριο νομικού και μάλιστα συνταγματικού επαρχιωτισμού στα θέματα αυτά. Θα ήταν μάταιο να ασχοληθούμε με το ερώτημα εάν σε επίπεδο εθνικού Συντάγματος μπορεί να ληφθούν μέτρα για την αντιμετώπιση των προβλημάτων της κλιματικής κρίσης και της τεχνητής νοημοσύνης, πολύ περισσότερο στο επίπεδο της κοινής εθνικής νομοθεσίας. Πρέπει να ανυψωθούμε σε άλλα συστήματα υπερεχόντων κανόνων δικαίου που αυτοαναφορικά διεκδικούν την προτεραιότητα της εφαρμογής τους στο πεδίο τους.

Στο πεδίο του Διεθνούς Δικαίου και ιδίως του Διεθνούς Δικαίου των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων δεν έχουμε προβλήματα οριοθέτησης πεδίων σε σχέση με την εθνική έννομη τάξη. Τα πεδία εφαρμογής της εθνικής έννομης τάξης, του εθνικού Συντάγματος συμπεριλαμβανομένου και του Διεθνούς Δικαίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, με χαρακτηριστικό περιφερειακό παράδειγμα την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), ταυτίζονται, δεν υπάρχει ζήτημα αρμοδιοτήτων, δοτών αρμοδιοτήτων όπως συμβαίνει με το Ενωσιακό Δίκαιο, δεν υπάρχει ζήτημα ultra vires, τα πεδία είναι ταυτόσημα. Στο Ενωσιακό Δίκαιο θα μπορούσε να τεθεί το ζήτημα αυτό, διότι τα πεδία δεν ταυτίζονται εξ ορισμού, προσδιορίζονται από τη φύση και την έκταση της αρμοδιότητας, αλλά όταν μιλάμε για παρόμοια θέματα τα οποία αφορούν τις διατάξεις του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, δύσκολα θα βρούμε ύλη που να μην υπάγεται και στο πεδίο της ενωσιακής αρμοδιότητας.

Άρα πρέπει να κινηθούμε σε αυτά  τα υψηλότερα επίπεδα και να διερευνήσουμε εάν από όλα αυτά, δηλαδή από την ευρωπαϊκή συνταγματική παράδοση κατά την ορολογία της Επιτροπής Βενετίας του Συμβουλίου της Ευρώπης, θα έλεγα ακριβέστερα από το ευρωπαϊκό συνταγματικό κεκτημένο που εμφανίζεται με διάφορους τρόπους, από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις, από πλήθος κανόνων του Διεθνούς Δικαίου που αυτοαναφορικά προτάσσεται με βάση τη Σύμβαση της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών, από τη διεκδίκηση του Ενωσιακού Δικαίου για προτεραιότητα εφαρμογής επί του πεδίου του, συνάγονται κανόνες οι οποίοι είναι άμεσης εφαρμογής, οι οποίοι υπερέχουν και οι οποίοι δίνουν απάντηση στο ερώτημα:  μέχρι πού μπορεί να φθάσει η εφαρμογή μεθόδων Τεχνητής Νοημοσύνης στην απονομή της δικαιοσύνης; Όχι στην υποστήριξη των λειτουργιών της, όχι στην προωθημένη ψηφιοποίηση, όχι στην υποκατάσταση των δικαστικών υπαλλήλων, όχι στην υποκατάσταση των νομικών βοηθών, εν πάση περιπτώσει όλων αυτών που δεν έχουν κατά νομική ακριβολογία τη δικαστική ιδιότητα, αλλά στη στενά νοούμενη δικαιοδοτική αρμοδιότητα. Με άλλη διατύπωση,  υπάρχουν κανόνες οι οποίοι πάντως απαγορεύουν να υποκαθίσταται ο δικαστής από κάποιο  σύστημα Τεχνητής Νοημοσύνης, από μια  γεννήτρια Τεχνητής Νοημοσύνης;

Δεν αρκεί μάλιστα να επιβληθεί να διατυπώνεται ο αλγόριθμος σε φυσική γλώσσα, να θεσπίζεται ως κανόνας δικαίου και μετά να μορφοποιείται τεχνικά ως αλγόριθμος γιατί η Τεχνητή Νοημοσύνη και η μηχανική μάθηση υπερβαίνουν το ζήτημα της χρήσης αλγορίθμων. Άρα παντού υπεισέρχονται και υφέρπουν κίνδυνοι. Υφέρπουν κίνδυνοι στην πραγματικότητα δικανικού μετα-ανθρωπισμού που είναι η βαθύτερη προσβολή στην αξία του ανθρώπου, στο κράτος δικαίου, στις εγγυήσεις δηλαδή της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Για να φθάσουμε στο σημείο αυτό μπορούν να μεσολαβήσουν και μεσολαβούν πάρα πολλά, υπάρχει τεράστιο περιθώριο θεμιτών εφαρμογών της Τεχνητής Νοημοσύνης, πριν φθάσουμε όμως στη δικαστική κρίση. Ακόμη και στη γκρίζα ζώνη, εκεί που εκδίδονται στην πραγματικότητα διοικητικές πράξεις την έκδοση των οποίων, για λόγους διαφάνειας και ενισχυμένων εγγυήσεων νομιμότητας,  το Σύνταγμα τις αναθέτει στη δικαστική εξουσία, συνήθως με την εκουσία δικαιοδοσία.  Ή και εκεί που ο νομοθέτης αφαιρεί την ύλη από τα δικαστήρια για να την αναθέσει στο Δικηγορικό Σώμα ή στους συμβολαιογράφους. Τα κληρονομητήρια, τις διαταγές πληρωμής, διάφορες διαδικασίες οι οποίες εμπεριέχουν  πάντα ένα περιθώριο δικανικής κρίσης και άρα διακριτικής ευχέρειας, αλλά πάντως είναι επαρκώς τυποποιημένες και απλουστευμένες.

Άρα πρέπει να απαντήσουμε στο ερώτημα: πού τίθεται ο φραγμός και ποιος τον θέτει. Θα ψάξουμε να βρούμε τον φραγμό στο διεθνές  soft law, στο επίπεδο του ΟΗΕ, ο οποίος βιώνει τη μακρόχρονη και βαθιά κρίση του; Παραδόξως αποφάσισε το Συμβούλιο Ασφαλείας με αποχή της Ρωσίας και της Κίνας ότι εγκρίνει το αμερικανικό σχέδιο για τη Γάζα. Είχε πάρα πολύ καιρό να ληφθεί μία απόφαση έστω τέτοιου χαρακτήρα, με αποχή μονίμων μελών, αλλιώς  η Γενική Συνέλευση επιδεικνύει μεν την ευαισθησία της με διάφορα ψηφίσματα, προσφεύγει στο Δικαστήριο της Χάγης ζητώντας γνωμοδοτήσεις, αλλά δεν εκτελείται τίποτα, διότι αν δεν λειτουργεί το Συμβούλιο Ασφαλείας, δεν λειτουργεί ο μηχανισμός του ΟΗΕ. Θα αναζητήσουμε  μία πολυμερή διεθνή σύμβαση; Δεν θα συναφθεί ποτέ αυτή και εάν συναφθεί δεν θα περιλαμβάνει κατά πάσα πιθανότητα τις δραστηριότητες που αναπτύσσει η Κίνα. Ούτως ή άλλως το Διεθνές Δίκαιο, λένε οι θεωρητικοί του τώρα, έχει διχοτομηθεί μεταξύ ενός δημοκρατικού και ενός αυταρχικού Διεθνούς Δικαίου, έχουμε δύο ημισφαίρια.

Θα αναζητήσουμε  τις λύσεις πού, στο soft law περιφερειακού χαρακτήρα, στο Συμβούλιο της Ευρώπης που είναι το πιο προωθημένο παράδειγμα; Υπάρχει πλούσιο ρυθμιστικό πλαίσιο στην Ευρωπαϊκή Ένωση με κορυφαίο παράδειγμα την AI Act και  τη διασταύρωση με τον Γενικό Κανονισμό για την προστασία των προσωπικών δεδομένων. Είναι τόσο πλούσιο το πλαίσιο αυτό που ήδη άρχισε να υπαναχωρεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή με τις νέες προτάσεις της για το digital omnibus, υπό την πίεση προφανώς της αμερικανικής αντίληψης. Έχουμε  και πολυμερή διεθνή σύμβαση στο Συμβούλιο της Ευρώπης από αυτές που είναι παραδειγματικές και  ασκούν γοητεία πολύ πέραν της μεγάλης Ευρώπης των 46 κρατών μελών, αλλά βλέπω δισταγμό ακόμα και η Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης να υπογραφεί,  να κυρωθεί και να επικυρωθεί.

Άρα πρέπει να θέσουμε το ερώτημα με πιο πρακτικό τρόπο θα αντιμετωπιστούν οι προφανείς κίνδυνοι, μήπως οι υφιστάμενες διατάξεις θέτουν το όριο; Ας δούμε εάν μπορούμε να απαντήσουμε στο ερώτημα αυτό. Καταρχάς ας πάρουμε μία αφορμή η οποία να είναι κάπως πιο ειδική και πιο δελεαστική, γιατί έως τώρα κινηθήκαμε  σε ένα επίπεδο αρκετά αφηρημένο. Νομίζω ότι η πιο προωθημένη διάταξη στην ελληνική έννομη τάξη από πλευράς απειλής χρήσης Τεχνητής Νοημοσύνης κατά την απονομή του δικαιοδοτικού έργου, είναι η πρόβλεψη του νόμου περί Ελεγκτικού Συνεδρίου, που μετά την τροποποίησή της προβλέπει στο αναδιατυπωμένο άρθρο 346, ότι «Στο Εκλεκτικό Συνέδριο αναπτύσσεται λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης για τη σάρωση των δικογράφων που κατατίθενται σε ηλεκτρονική μορφή. Η σάρωση πρέπει να επιτρέπει τη μηχανική ανάγνωση των δικογράφων ώστε να καθίσταται δυνατή η θεματική κατηγοριοποίησή τους και ο εντοπισμός της σχετικής με την υπόθεση νομολογίας και νομοθεσίας, καθώς και των αποφάσεων του Δικαστηρίου  που αντιμετώπισαν τα ίδια ζητήματα με αυτά που τίθενται στο δικόγραφο που σαρώνεται. Σε επόμενη φάση εξέλιξης του ίδιου λογισμικού, στοχεύεται η μηχανική ανάγνωση του ηλεκτρονικού φακέλου της υπόθεσης ώστε να εντοπίζονται κρίσιμα δεδομένα για τη συγκρότηση της ελάσσονας πρότασης του δικανικού συλλογισμού. Με απόφαση της Ολομέλειας του Ελεγκτικού Συνεδρίου, ορίζεται ο τρόπος μορφοποίησης των δικογράφων ώστε να καθίσταται εφικτή η σάρωση.» 

Μας λέει η διάταξη ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα προετοιμάζει και τη μείζονα και την ελάσσονα σκέψη του δικανικού συλλογισμού. Κάποιος πρέπει να τις επιβεβαιώνει, να τις οριστικοποιεί και να τις συναρμόζει, ο δικαστής. Είναι αυτό μία δουλειά που θα έκανε το υποστηρικτικό προσωπικό πριν εισαχθεί η υπόθεση σε κατά κυριολεξία δικαστική κρίση ενώπιον δικαστηρίου κατά το Σύνταγμα; Εγώ να συνομολογήσω ότι ναι, είναι μία προετοιμασία η οποία θα μπορούσε να γίνει πριν εισαχθεί σε δικαστικό σχηματισμό, οποιονδήποτε, ακόμη και στη λεγόμενη παρεδρική διαδικασία, κατά την οποία το Ανώτατο Δικαστήριο συγκροτείται από μη ανώτατο δικαστή, αλλά δεν έχει σημασία, είναι και αυτό ένας δικαστικός σχηματισμός. Εν πάση περιπτώσει, θεωρώ ότι αυτό είναι το ακραίο όριο, ότι στην πραγματικότητα προεικονίζεις τον δικανικό συλλογισμό, δεν μπορεί όμως αυτός να γίνει αποδεκτός και να ολοκληρωθεί, παρά μόνο από έναν δικαστή.

Αυτός λοιπόν ο δικαστής, μπορεί μήπως να είναι υβρίδιο, μπορεί να έχει μετα-ανθρώπινα χαρακτηριστικά ή τουλάχιστον διασφαλίζουμε σε επίπεδο κανόνων αυξημένης τυπικής ισχύος ότι θα κρίνει ένας άνθρωπος; Τόσο απλά και τόσο υπαρξιακά είναι τα ερωτήματα. Όταν  το άρθρο 87 που ελληνικού Συντάγματος ορίζει ότι τα δικαστήρια συγκροτούνται από τακτικούς δικαστές που απολαμβάνουν λειτουργικής και προσωπικής ανεξαρτησίας, εννοεί ότι αυτοί οι τακτικοί δικαστές είναι άνθρωποι. Προσέξτε, επειδή ζούμε τώρα τη μεγάλη αντιπαράθεση για τα όρια της γραμματικής ερμηνείας, γραμματικά δεν προκύπτει πρωτοβαθμίως, χρειάζεται μία μικρή ερμηνευτική υποβοήθηση. Θέλω να ελπίζω ότι είναι αυτονόητο ότι ο έτσι περιγραφόμενος τακτικός δικαστής, είναι ένας άνθρωπος ο οποίος κρίνει έχοντας τις εγγυήσεις λειτουργικής και προσωπικής ανεξαρτησίας οι οποίες τον περιβάλλουν και αυτός υπόκειται στο Σύνταγμα και σε καμία περίπτωση δεν υποχρεώνεται να συμμορφωθεί με διατάξεις που έχουν τεθεί κατά κατάλυση του Συντάγματος. Επίσης, κατά το άρθρο 93 παρ. 3, πρέπει να αποφασίσει με ειδική και εμπεριστατωμένη αιτιολογία που απαγγέλλεται δημόσια και κατά το άρθρο 93 παράγραφος 4 μπορεί να παραμερίσει τον νόμο για λόγους αντισυνταγματικότητας.

Αυτή  είναι μία διεργασία την οποία πρέπει να κάνει με συνείδηση της Ιστορίας, του θεσμικού του ρόλου, των συμφραζομένων της έννομης τάξης και βεβαίως με ενσυναίσθηση, δηλαδή με ένα ήθος το οποίο δεν ανάγεται στο φυσικό Δίκαιο και τις εκδοχές του, ούτε τις πιο εκλεπτυσμένες, αλλά συνδέεται με το ήθος του θετικισμού, με το ήθος που απορρέει από το θετικό Δίκαιο, από τις κατακτήσεις του δυτικού νομικού πολιτισμού. Τίποτα δεν είναι πιο ηθικό από τις εγγυήσεις που επιβάλλει το θετικό Δίκαιο.

Άρα έχουμε διατάξεις στο Σύνταγμά μας, οι οποίες λένε αυτά τα πράγματα. Μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι έχουμε καταλήξει σε ένα ασφαλές συμπέρασμα; Ελπίζω, εάν λάβουμε υπόψη μας ότι θα κληθεί να απαντήσει πριν από εμάς το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) που είναι εκ των πραγμάτων το οιονεί πανευρωπαϊκό Συνταγματικό Δικαστήριο και το οποίο έχοντας στη φαρέτρα του τον τεράστιο  πλούτο της interpretation evolutive της Σύμβασης, θα βρει στο άρθρο 6 και στο θεμελιώδες δικαίωμα της δίκαιης δίκης, κανόνα που επιβάλλει ο δικαστής να είναι εν τέλει άνθρωπος. Προσέξτε, θέλουμε  άνθρωπο στην έδρα, περιβεβλημένο με όλες τις εγγυήσεις που έχει επεξεργαστεί το ΕΔΔΑ στη νομολογία του που αφορά την ανεξαρτησία των δικαστηρίων, ακόμη και των συνταγματικών, των κρατών μερών της Σύμβασης, σε όλη την αλληλουχία υποθέσεων που αφορούν την Ουγγαρία, την Πολωνία, τους Πορτογάλους δικαστές, τους Γερμανούς φορολογικούς δικαστές, σε όλη αυτή τη δέσμη αποφάσεων για τα ανεξάρτητα δικαστήρια τα οποία συγκροτούνται από δικαστές που απολαμβάνουν λειτουργικής και προσωπικής ανεξαρτησίας.

Το ίδιο ευτυχώς ισχύει και για το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) που το έκανε και το κάνει αυτό, επικαλούμενο την ίδια λίγο-πολύ δέσμη διατάξεων, το άρθρο 47 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, το αντίστοιχο δηλαδή του άρθρου 6 της ΕΣΔΑ, το άρθρο 19 ΣΕΕ και έτσι ο έλεγχος πηγαίνει και στα Εθνικά Δικαστήρια και βεβαίως εν τέλει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ για την προδικαστική παραπομπή, κατεξοχήν δίαυλο που θέτει υπό τον έλεγχο του ΔΕΕ τα Εθνικά Δικαστήρια, όλα, ιδίως τα Ανώτατα και τα Συνταγματικά που έχουν υποχρέωση να απευθύνουν προδικαστικό έργο.

Υπό την έννοια αυτή θεωρώ ότι χωρίς να ψάχνουμε ούτε στο soft law, ούτε σε επιμέρους και από τη φύση τους αποσπασματικές προβλέψεις του παραγώγου Ενωσιακού Δικαίου ή του συμβατικού Διεθνούς Δικαίου, έχουμε σύγκλιση των βασικών για την ευρωπαϊκή ήπειρο συστημάτων υπερεχόντων κανόνων Δικαίου που διεκδικούν αυτοαναφορικά την υπεροχή τους, τα οποία επιβάλλουν στον δικαστή αυτό που πάντα ήταν επιβεβλημένο, αλλά τώρα τίθεται με τεχνολογικά πιο εκλεπτυσμένο και γοητευτικό τρόπο, να είναι άνθρωπος. Ξαναγυρίσαμε λοιπόν στα θεμελιώδη, ψάχνοντας τα πολύ πρόσφατα, τα καινοτομικά, αυτά τα οποία μας θέτουν προ του θαύματος της τεχνολογίας. Ξαναγυρίζουμε στα βασικά, δηλαδή αναζητούμε την απάντηση στο ερώτημα εάν  η δικαιοσύνη απονέμεται από ανθρώπους για ανθρώπους, γιατί έτσι διασφαλίζεται η αξία του ανθρώπου αλλά και το κράτος δικαίου μέσα σε συνθήκες φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Δεν θα εξελιχθούν τα πράγματα όμως τόσο απλά και τόσο ειδυλλιακά όσο λέω, διότι δημιουργούνται αυτή τη στιγμή οι συνθήκες μίας ενδεχομένως βαθιάς κρίσης του κράτους δικαίου στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Η αμερικανική δημοκρατία και το αμερικανικό κράτος δικαίου δεν έχει καμία σχέση με την περιγραφή του Αλεξίς ντε Τοκβίλ, δεν είναι η αμερικανική δημοκρατία η δημοκρατία που περιέγραψε ο Τοκβίλ ενθουσιασμένος, με ένα πανίσχυρο Ανώτατο Δικαστήριο, με ένα πανίσχυρο Κογκρέσο, με έναν σχετικά αποδυναμωμένο Πρόεδρο. Τώρα πια υπάρχει ένας πανίσχυρος Πρόεδρος που συγκρούεται με τις πολιτείες, ένα Ανώτατο Δικαστήριο για το οποίο δεν χρειάζεται να κάνεις πρόγραμμα πρόγνωσης της ψήφου των δικαστών του, διότι έχουν δηλώσει τις πεποιθήσεις τους κατά τρόπο νομίζω ευθύ. Άρα δεν χρειάζεται να κάνεις αυτό που έκαναν οι νέοι Έλληνες νομικοί με πολύ μεγάλη επιτυχία, να προβλέψουν την έκβαση δικών ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και να γίνουν αντικείμενο μεγάλης προσοχής στη διεθνή επιστημονική συζήτηση, γιατί είχαν ποσοστό επιτυχίας εντυπωσιακά υψηλό, περνούσε το 80%. Εκεί τα πράγματα είναι πάρα πολύ απλά, καθώς έχεις εννέα μέλη τα οποία έχουν προέλθει από μία πολύ συγκεκριμένη διαδικασία και έχεις και ένα Κογκρέσο το οποίο μέχρι τις ενδιάμεσες εκλογές έχει μία σύνθεση η οποία δίνει τα πολιτικά αποτελέσματα τα οποία βλέπουμε .

Άρα στην πραγματικότητα πρέπει να έχουμε μία ετοιμότητα ευρωπαϊκή που δεν την έχουμε πουθενά, δεν την έχουμε στην άμυνα, δεν την έχουμε στην ενέργεια, δεν την έχουμε στην χρηματοοικονομική σφαίρα, δεν την έχουμε στην εξωτερική πολιτική φυσικά. Άρα πρέπει να επιδείξουμε αυτή την ετοιμότητα τουλάχιστον στην προστασία της φιλελεύθερης δημοκρατίας, η οποία δεν υπάρχει χωρίς το κράτος δικαίου. Ενώπιον αυτού του καθήκοντος μας τοποθετεί τώρα η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη και είμαι βέβαιος ότι αυτά που είπα με έναν τρόπο εισαγωγικό, θα τα εξειδικεύσετε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τώρα, στις συζητήσεις που θα ακολουθήσουν.

*Το κείμενο προέρχεται από απομαγνητοφώνηση της εισαγωγικής ομιλίας σε εκδήλωση που διοργάνωσε  η Ευρωπαϊκή Ένωση Νομικής Τεχνολογίας (European Legal Technology Association - ELTA) με θέμα: «Η ρύθμιση της χρήσης Τεχνητής Νοημοσύνης στο οικοσύστημα της Δικαιοσύνης» (Παλαιά Βουλή, 20.11.2025)

Επίμετρο Ευάγγελου Βενιζέλου στον συλλογικό τόμο «Προτάσεις για τη συνταγματική αναθεώρηση»

Επίμετρο Ευάγγελου Βενιζέλου στον συλλογικό τόμο «Προτάσεις για τη συνταγματική αναθεώρηση»,

εκδ. διαΝΕΟσις, 2025 σελ 480-487 [PDF]

Η συντακτική εξουσία, τόσο η πρωτογενής που θεσπίζει το ιδρυτικό ή το νέο Σύνταγμα χωρίς να δεσμεύεται από το έως τότε ισχύον, όσο και η παράγωγη, η αναθεωρητική, που τροποποιεί το ισχύον (τυπικό, δηλαδή γραπτό και αυστηρό) Σύνταγμα, σεβόμενη τα διαδικαστικά και ουσιαστικά όρια που αυτό θέτει, συνιστούν κορυφαίες εκδηλώσεις της κρατικής κυριαρχίας. Αυτό ηχεί προφανώς παράδοξα σε μια εποχή δραστικού περιορισμού της κυριαρχίας. Το βεστφαλικό κυρίαρχο εθνικό κράτος έχει προ πολλού μετατραπεί σε «κράτος - μέλος», που διαθέτει περιορισμένη και διαμοιρασμένη κυριαρχία. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία, παρότι έχει δοτές από τα κράτη μέλη αρμοδιότητες, διαμόρφωσε τη δική της αυτόνομη και αυτοαναφορική ενωσιακή έννομη τάξη, που διεκδικεί την υπεροχή της έναντι των εθνικών εννόμων τάξεων, ακόμη και έναντι των εθνικών συνταγμάτων των κρατών μελών, είναι το πιο προωθημένο θεσμικό παράδειγμα αυτής της εξέλιξης. Η διεθνής στρατιωτικο-πολιτική και οικονομική πραγματικότητα μας επιβάλλει, με πολύ πιο ωμό τρόπο, να καταλάβουμε τι σημαίνει μείωση της κρατικής κυριαρχίας.

Περισσότερα …

Για τον Δημήτρη Σταμάτη

16 Νοεμβρίου 2025

Ο Ευάγγελος Βενιζέλος για τον Δημήτρη Σταμάτη

Αποχαιρετώ με μεγάλη θλίψη τον καλό μου φίλο Δημήτρη Σταμάτη. Η σχέση μας ξεκίνησε πριν 35 χρόνια όταν τον εκπροσώπησα ως δικηγόρος στο Εκλογοδικείο. Από τότε η επικοινωνία μας, παρότι ανήκαμε σε διαφορετικούς πολιτικούς χώρους,  ήταν αδιατάρακτη και ουσιαστική. Την πιο δύσκολη περίοδο της οικονομικής κρίσης, 2011 - 2015,  η κυβερνητική συνεργασία  υπό τρία διαφορετικά σχήματα με τελικό αυτό της κυβέρνησης Σαμαρά - Βενιζέλου, οφείλει πολλά στη σύνεση, την υπευθυνότητα, την ετοιμότητα και το χιούμορ του Δημήτρη Σταμάτη. Έφυγε νωρίς και βιαστικά δίνοντας με υποδειγματική αξιοπρέπεια τον έσχατο αγώνα του. Θα τον θυμόμαστε πάντα με αγάπη. Εκφράζω τα συλλυπητήρια μου στη σύζυγο και τα παιδιά του.

Διαδικτυακή συνέντευξη Ευάγγελου Βενιζέλου για την εφημερίδα Πελοπόννησο

14 Νοεμβρίου 2025

Διαδικτυακή συνέντευξη του Ευάγγελου Βενιζέλου με τον Θεόδωρο Λουλούδη και τον  Κωνσταντίνο Λαμπρόπουλο, για την εφημερίδα Πελοπόννησο (pelop.gr )

Θ. Λουλούδη: Κύριε Πρόεδρε, σας ευχαριστούμε πάρα πολύ για το χρόνο που μας αφιερώνετε.

Ευ. Βενιζέλος: Εγώ ευχαριστώ και χαίρομαι που συζητάμε.

Θ. Λουλούδη: Θα ξεκινήσουμε με δύο ερωτήσεις που έχουν  να κάνουν  με την πρόσφατη πολιτική μας ιστορία, δεν θα πάμε πάρα πολύ πίσω, εσείς έχετε πολύ μεγάλη διαδρομή , έχετε υπηρετήσει σε πάρα πολλά  κυβερνητικά πόστα , σε κρίσιμα  Υπουργεία. Πηγαίνω στην περίοδο της οικονομικής κρίσης την περασμένη δεκαετία, που θεωρώ ότι στον περισσότερο κόσμο είναι αυτό που είχε αφήσει και το μεγαλύτερο αποτύπωμα. Ήσασταν τότε Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης και με τη συμμετοχή σας λήφθηκαν πολύ σημαντικές αποφάσεις, εάν πρέπει να ξεχωρίσουμε την πιο σημαντική, την πιο αποδοτική, για παράδειγμα το PSI και μία που εάν θα μπορούσατε να την αλλάξετε, με την εμπειρία που έχουμε τα χρόνια μετά, ποιες δύο αποφάσεις, θετική και πιο δύσκολη, θα περιγράφατε, θα εστιάζατε;

Περισσότερα …

Συζήτηση Ευάγγελου Βενιζέλου - Ινώ Αφεντούλη | Athens security forum 2025

12 Νοεμβρίου 2025

Συζήτηση Ευάγγελου Βενιζέλου - Ινώ Αφεντούλη: "Σε αναζήτηση ενός νέου παραδείγματος στην εξωτερική πολιτική"  στο Athens security forum 2025

Ι. Αφεντούλη: Καλησπέρα και ευχαριστώ για την παρουσία σας. Έχουμε συζητήσει με διάφορες ευκαιρίες, νομίζω και πέρυσι η συνάντηση αυτή έγινε την ημέρα των αμερικανικών εκλογών. Το θυμάμαι αυτό και ο Πρόεδρος και η κ. Μπακογιάννη ήταν εδώ, την ημέρα των αμερικανικών εκλογών συζητούσαμε για το πού θα πάει ο κόσμος εάν. Ένα χρόνο μετά έχουμε πολύ σοβαρά και σημαντικά δείγματα του πού πάνε οι Ηνωμένες Πολιτείες, σε κάθε περίπτωση, έχουμε ένα πλαίσιο. Αυτό επηρεάζει την Ευρώπη, η Ευρώπη σε αυτό τον καταμερισμό δεν έχει ακόμα επιδείξει μία ισχυρή θα έλεγα ταυτότητα, μάλλον συγκλίνουμε στην αντίληψη ότι η Ευρώπη είναι ευάλωτη διότι βρίσκεται μεταξύ δύο υπερδυνάμεων, Ηνωμένες Πολιτείες και Ρωσία. Δύο υπερδυνάμεις οι οποίες ανταγωνίζονται με διάφορους τρόπους, όχι στρατιωτικά προς το παρόν, όμως σε κάθε περίπτωση δεν είναι δυνάμεις συγκλίνουσες, είναι αποκλίνουσες και ανταγωνιστικές. Η Ευρώπη πέραν της ευάλωτης θέσης της και λόγου του πολέμου στην Ουκρανία, διότι η Ρωσία είναι σε ευρωπαϊκό έδαφος, αντιμετωπίζει όχι ένα δίλημμα, δεν έχει εκφραστεί ως δίλημμα αυτό, αλλά σε κάθε περίπτωση αντιμετωπίζει μία υπαρξιακή απειλή. Πώς θα υπάρξει ανάμεσα σε δύο δυνάμεις που δυνητικά οδεύουν προς σύγκρουση; Ποια θα είναι η θέση της χώρας μας; 

Περισσότερα …

Ευ. Βενιζέλος, Τι κομίζει η απόφαση 1918/2025 της Ολομέλειας του ΣτΕ για τα μη κρατικά πανεπιστήμια;

11.11.2025

Ευάγγελος  Βενιζέλος  

Τι κομίζει η απόφαση 1918/2025 της Ολομέλειας του ΣτΕ για τα μη κρατικά πανεπιστήμια; *

Η   πρόσφατη  απόφαση  της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας 1918 / 2025 ( όμοιες οι  1919,1920/2025)  που έκρινε τα ζητήματα τα σχετικά με τον πρόσφατο νόμο 5094/2020  για τα νομικά πρόσωπα πανεπιστημιακής εκπαίδευσης και αντιμετώπισε ρητά πολλά και σημαντικά προβλήματα ερμηνείας του Συντάγματος και σχέσεων εθνικού Συντάγματος και Ενωσιακού Δικαίου, ανήκει στις μεγάλες αποφάσεις. Αυτό είναι, νομίζω, κοινά παραδεκτό, ανεξάρτητα από το αν διαφωνεί ή συμφωνεί κανείς με τις παραδοχές της. Είναι μία απόφαση εμβληματική, ιστορική τολμώ να πω, αυτό που ονομάζουμε  arrêt de principe, πάντως θα είναι ένα νομολογιακό προηγούμενο που θα αποτελέσει σημείο αναφοράς για τα πολλά επόμενα χρόνια.

Περισσότερα …